छत्रनाँचको नालीबेली

संस्थागत रूपमा भरखरै प्रवेश गरेपनि संस्थाका सदस्यहरू स्थापनाकाल अघिदेखि नै नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन तथा प्रवर्द्धनमा निरन्तर क्रियाशील रहँदै आएको छन् । त्यसै क्रममा हामीले हात पारेका सांस्कृतिक सम्पदाहरूमध्ये छत्रनाँच, भजननाँच र बालुननाँचको अवस्थाले हामीलाई विशेष चिन्तित बनायो । हामी सबैलाई थाहै छ, नेपाल जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधताले भरिपूर्ण देश हो । देशका कुना–कुनामा अनेकौं परम्परागत नाँच, गीत, भजन र संस्कृतिहरू छन्, जसले हाम्रो समृद्ध राष्ट्रिय पहिचानलाई अझ उजागर गर्दछन् । तर, दुःखको कुरा के हो भने आधुनिकीकरण, युवा पुस्ताको पलायन र सिकाइको अभावले गर्दा यस्ता बहुमूल्य परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै गइरहेका छन् । यी मध्ये एक हो– छत्रनाँच ।

छत्रनाँचलाई 'छत्रीय भाइ'हरूले विशेष अवसरहरूमा ऐतिहासिक एवं धार्मिक पर्व (दशैंको टीका, तिहारको लक्ष्मीपूजा तथा माघे संक्रान्ति) का बेला छत्र (मातामालिका) र विशेष पोशाकसहित विविध वाद्यवादन (खैंजडी, मञ्जिरा, झुर्मा र कर्ताल) को साथमा प्रस्तुत गरिन्छ । यो नाँचको आफ्नै विशिष्ट शैली, भजनको प्रकार, बालुन, बोली, लय र नियमहरू छन्, जुन पुस्तौंदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका हुन् । तर, हाल यस नाँचका जानकार तथा कलाकारहरूको संख्या निकै सीमित हुँदै गएको छ र उनीहरूको उमेर पनि बढ्दै गएकोले यो ज्ञान उनीहरूसँगै हराउने खतरा गहिरिँदै गएको छ ।

यही चिन्ता र सांस्कृतिक उत्तरदायित्वलाई मध्यनजर गर्दै हामीले यस पुस्तकको प्रकाशनको जिम्मा लिएका हौं । यस पुस्तकमा छत्रनाँचको उत्पत्ति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यसका विभिन्न स्वरूप र प्रकार, यसको सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व, यसका सम्पूर्ण भजन र बालुनको मूलपाठ, तिनको अर्थ, नाँचका चरणबद्ध विधि र प्रयोग हुने बाजाहरूको विस्तृत विवरण समावेश गरिएको छ ।

यस पुस्तकको निर्माणका लागि हामीले विभिन्न जिल्ला, विशेष गरी रसुवा, नुवाकोट र अन्य सो संस्कृतिको मूल थलो मानिने क्षेत्रका जानकार पुरुष, गुरु, तथा 'छत्रीय भाइ'हरूसँग विस्तृत अन्तर्वार्ता र छलफल गर्नुका साथै, उनीहरूका पुराना रेकर्ड, हस्तलिखित र मौखिक ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन, सम्पादन र केलाएका छौं । हामीले यस कार्यमा विज्ञहरूको सल्लाह र स्थानीय समुदायको समेत सक्रिय सहभागितालाई उच्च महत्त्व दिएका छौं । यस पुस्तकको उद्देश्य केवल छत्रनाँचको अभिलेखीकरण मात्र होइन, यसलाई सिक्ने, सिकाउने र अभ्यास गर्ने एउटा सशक्त माध्यमको रूपमा विकसित गर्नु पनि हो, ताकि यो संस्कृति केवल इतिहासको पानामा मात्र सीमित नरहोस्, बरु भावी पुस्ताको जीवन्त अभ्यासमा रूपान्तरित होस् ।

हामीलाई विश्वास छ, यो पुस्तकले अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थी, कलाकार, संस्कृतिकर्मी र यस परम्पराप्रति रुचि राख्ने सबै पाठकवर्गलाई एकैसाथ प्रामाणिक जानकारी, अध्ययनको आधार र अभ्यासको सामग्री प्रदान गर्नेछ । यसले छत्रनाँचको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान र प्रतिष्ठा स्थापित गर्न सहयोग पुग्नुका साथै सो संस्कृतिको मूल थलोका रूपमा चिनिने क्षेत्रहरूको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन र त्यहाँका स्थानीय कलाकारहरूको आर्थिक एवं सामाजिक उत्थानमा समेत यसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने हाम्रो धारणा छ ।

हामी आशावादी छौं कि यस पुस्तकले हराउँदै गइरहेको यस बहुमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा एउटा कोशेढुङ्गाको काम गर्नेछ र भावी पुस्ता यसबाट प्रेरित भई आफ्नो मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा लाग्नेछन् । यस पुस्तकको प्रकाशनको सम्पूर्ण यात्रामा सहयोग पुर्‍याउने सम्पूर्ण जानकार पुरुष, गुरु, 'छत्रीय भाइ', स्थानीय समुदाय, अन्तर्वार्ताकार, संकलनकर्ता, सम्पादक र हाम्रा सम्पूर्ण पाठकहरूप्रति हृदयदेखि आभारी छौं । अन्त्यमा, पाठकवर्गबाट यस पुस्तकले जति नै प्रशंसा, आलोचना र सुझावहरू पाउँछ, त्यति नै हामीलाई यस विषयवस्तुमाथि अझ गहिरो र परिष्कृत कार्य गर्ने प्रेरणा र उर्जा मिल्नेछ भन्ने विश्वासका साथ यो पुस्तक तपाईंहरूसमक्ष प्रस्तुत गर्दछौं ।

धन्यवाद ।

२०८३ साउन

संस्थागत रूपमा भरखरै प्रवेश गरेपनि संस्थाका सदस्यहरू स्थापनाकाल अघिदेखि नै नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन तथा प्रवर्द्धनमा निरन्तर क्रियाशील रहँदै आएको छन् । त्यसै क्रममा हामीले हात पारेका सांस्कृतिक सम्पदाहरूमध्ये छत्रनाँच, भजननाँच र बालुननाँचको अवस्थाले हामीलाई विशेष चिन्तित बनायो । हामी सबैलाई थाहै छ, नेपाल जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधताले भरिपूर्ण देश हो । देशका कुना–कुनामा अनेकौं परम्परागत नाँच, गीत, भजन र संस्कृतिहरू छन्, जसले हाम्रो समृद्ध राष्ट्रिय पहिचानलाई अझ उजागर गर्दछन् । तर, दुःखको कुरा के हो भने आधुनिकीकरण, युवा पुस्ताको पलायन र सिकाइको अभावले गर्दा यस्ता बहुमूल्य परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै गइरहेका छन् । यी मध्ये एक हो– छत्रनाँच ।

छत्रनाँचलाई 'छत्रीय भाइ'हरूले विशेष अवसरहरूमा ऐतिहासिक एवं धार्मिक पर्व (दशैंको टीका, तिहारको लक्ष्मीपूजा तथा माघे संक्रान्ति) का बेला छत्र (मातामालिका) र विशेष पोशाकसहित विविध वाद्यवादन (खैंजडी, मञ्जिरा, झुर्मा र कर्ताल) को साथमा प्रस्तुत गरिन्छ । यो नाँचको आफ्नै विशिष्ट शैली, भजनको प्रकार, बालुन, बोली, लय र नियमहरू छन्, जुन पुस्तौंदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका हुन् । तर, हाल यस नाँचका जानकार तथा कलाकारहरूको संख्या निकै सीमित हुँदै गएको छ र उनीहरूको उमेर पनि बढ्दै गएकोले यो ज्ञान उनीहरूसँगै हराउने खतरा गहिरिँदै गएको छ ।

यही चिन्ता र सांस्कृतिक उत्तरदायित्वलाई मध्यनजर गर्दै हामीले यस पुस्तकको प्रकाशनको जिम्मा लिएका हौं । यस पुस्तकमा छत्रनाँचको उत्पत्ति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यसका विभिन्न स्वरूप र प्रकार, यसको सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व, यसका सम्पूर्ण भजन र बालुनको मूलपाठ, तिनको अर्थ, नाँचका चरणबद्ध विधि र प्रयोग हुने बाजाहरूको विस्तृत विवरण समावेश गरिएको छ ।

यस पुस्तकको निर्माणका लागि हामीले विभिन्न जिल्ला, विशेष गरी रसुवा, नुवाकोट र अन्य सो संस्कृतिको मूल थलो मानिने क्षेत्रका जानकार पुरुष, गुरु, तथा 'छत्रीय भाइ'हरूसँग विस्तृत अन्तर्वार्ता र छलफल गर्नुका साथै, उनीहरूका पुराना रेकर्ड, हस्तलिखित र मौखिक ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन, सम्पादन र केलाएका छौं । हामीले यस कार्यमा विज्ञहरूको सल्लाह र स्थानीय समुदायको समेत सक्रिय सहभागितालाई उच्च महत्त्व दिएका छौं । यस पुस्तकको उद्देश्य केवल छत्रनाँचको अभिलेखीकरण मात्र होइन, यसलाई सिक्ने, सिकाउने र अभ्यास गर्ने एउटा सशक्त माध्यमको रूपमा विकसित गर्नु पनि हो, ताकि यो संस्कृति केवल इतिहासको पानामा मात्र सीमित नरहोस्, बरु भावी पुस्ताको जीवन्त अभ्यासमा रूपान्तरित होस् ।

हामीलाई विश्वास छ, यो पुस्तकले अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थी, कलाकार, संस्कृतिकर्मी र यस परम्पराप्रति रुचि राख्ने सबै पाठकवर्गलाई एकैसाथ प्रामाणिक जानकारी, अध्ययनको आधार र अभ्यासको सामग्री प्रदान गर्नेछ । यसले छत्रनाँचको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान र प्रतिष्ठा स्थापित गर्न सहयोग पुग्नुका साथै सो संस्कृतिको मूल थलोका रूपमा चिनिने क्षेत्रहरूको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन र त्यहाँका स्थानीय कलाकारहरूको आर्थिक एवं सामाजिक उत्थानमा समेत यसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने हाम्रो धारणा छ ।

हामी आशावादी छौं कि यस पुस्तकले हराउँदै गइरहेको यस बहुमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा एउटा कोशेढुङ्गाको काम गर्नेछ र भावी पुस्ता यसबाट प्रेरित भई आफ्नो मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा लाग्नेछन् । यस पुस्तकको प्रकाशनको सम्पूर्ण यात्रामा सहयोग पुर्‍याउने सम्पूर्ण जानकार पुरुष, गुरु, 'छत्रीय भाइ', स्थानीय समुदाय, अन्तर्वार्ताकार, संकलनकर्ता, सम्पादक र हाम्रा सम्पूर्ण पाठकहरूप्रति हृदयदेखि आभारी छौं । अन्त्यमा, पाठकवर्गबाट यस पुस्तकले जति नै प्रशंसा, आलोचना र सुझावहरू पाउँछ, त्यति नै हामीलाई यस विषयवस्तुमाथि अझ गहिरो र परिष्कृत कार्य गर्ने प्रेरणा र उर्जा मिल्नेछ भन्ने विश्वासका साथ यो पुस्तक तपाईंहरूसमक्ष प्रस्तुत गर्दछौं ।

धन्यवाद ।

२०८३ साउन

संस्थागत रूपमा भरखरै प्रवेश गरेपनि संस्थाका सदस्यहरू स्थापनाकाल अघिदेखि नै नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन तथा प्रवर्द्धनमा निरन्तर क्रियाशील रहँदै आएको छन् । त्यसै क्रममा हामीले हात पारेका सांस्कृतिक सम्पदाहरूमध्ये छत्रनाँच, भजननाँच र बालुननाँचको अवस्थाले हामीलाई विशेष चिन्तित बनायो । हामी सबैलाई थाहै छ, नेपाल जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधताले भरिपूर्ण देश हो । देशका कुना–कुनामा अनेकौं परम्परागत नाँच, गीत, भजन र संस्कृतिहरू छन्, जसले हाम्रो समृद्ध राष्ट्रिय पहिचानलाई अझ उजागर गर्दछन् । तर, दुःखको कुरा के हो भने आधुनिकीकरण, युवा पुस्ताको पलायन र सिकाइको अभावले गर्दा यस्ता बहुमूल्य परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै गइरहेका छन् । यी मध्ये एक हो– छत्रनाँच ।

छत्रनाँचलाई 'छत्रीय भाइ'हरूले विशेष अवसरहरूमा ऐतिहासिक एवं धार्मिक पर्व (दशैंको टीका, तिहारको लक्ष्मीपूजा तथा माघे संक्रान्ति) का बेला छत्र (मातामालिका) र विशेष पोशाकसहित विविध वाद्यवादन (खैंजडी, मञ्जिरा, झुर्मा र कर्ताल) को साथमा प्रस्तुत गरिन्छ । यो नाँचको आफ्नै विशिष्ट शैली, भजनको प्रकार, बालुन, बोली, लय र नियमहरू छन्, जुन पुस्तौंदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका हुन् । तर, हाल यस नाँचका जानकार तथा कलाकारहरूको संख्या निकै सीमित हुँदै गएको छ र उनीहरूको उमेर पनि बढ्दै गएकोले यो ज्ञान उनीहरूसँगै हराउने खतरा गहिरिँदै गएको छ ।

यही चिन्ता र सांस्कृतिक उत्तरदायित्वलाई मध्यनजर गर्दै हामीले यस पुस्तकको प्रकाशनको जिम्मा लिएका हौं । यस पुस्तकमा छत्रनाँचको उत्पत्ति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यसका विभिन्न स्वरूप र प्रकार, यसको सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व, यसका सम्पूर्ण भजन र बालुनको मूलपाठ, तिनको अर्थ, नाँचका चरणबद्ध विधि र प्रयोग हुने बाजाहरूको विस्तृत विवरण समावेश गरिएको छ ।

यस पुस्तकको निर्माणका लागि हामीले विभिन्न जिल्ला, विशेष गरी रसुवा, नुवाकोट र अन्य सो संस्कृतिको मूल थलो मानिने क्षेत्रका जानकार पुरुष, गुरु, तथा 'छत्रीय भाइ'हरूसँग विस्तृत अन्तर्वार्ता र छलफल गर्नुका साथै, उनीहरूका पुराना रेकर्ड, हस्तलिखित र मौखिक ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन, सम्पादन र केलाएका छौं । हामीले यस कार्यमा विज्ञहरूको सल्लाह र स्थानीय समुदायको समेत सक्रिय सहभागितालाई उच्च महत्त्व दिएका छौं । यस पुस्तकको उद्देश्य केवल छत्रनाँचको अभिलेखीकरण मात्र होइन, यसलाई सिक्ने, सिकाउने र अभ्यास गर्ने एउटा सशक्त माध्यमको रूपमा विकसित गर्नु पनि हो, ताकि यो संस्कृति केवल इतिहासको पानामा मात्र सीमित नरहोस्, बरु भावी पुस्ताको जीवन्त अभ्यासमा रूपान्तरित होस् ।

हामीलाई विश्वास छ, यो पुस्तकले अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थी, कलाकार, संस्कृतिकर्मी र यस परम्पराप्रति रुचि राख्ने सबै पाठकवर्गलाई एकैसाथ प्रामाणिक जानकारी, अध्ययनको आधार र अभ्यासको सामग्री प्रदान गर्नेछ । यसले छत्रनाँचको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहिचान र प्रतिष्ठा स्थापित गर्न सहयोग पुग्नुका साथै सो संस्कृतिको मूल थलोका रूपमा चिनिने क्षेत्रहरूको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन र त्यहाँका स्थानीय कलाकारहरूको आर्थिक एवं सामाजिक उत्थानमा समेत यसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने हाम्रो धारणा छ ।

हामी आशावादी छौं कि यस पुस्तकले हराउँदै गइरहेको यस बहुमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा एउटा कोशेढुङ्गाको काम गर्नेछ र भावी पुस्ता यसबाट प्रेरित भई आफ्नो मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा लाग्नेछन् । यस पुस्तकको प्रकाशनको सम्पूर्ण यात्रामा सहयोग पुर्‍याउने सम्पूर्ण जानकार पुरुष, गुरु, 'छत्रीय भाइ', स्थानीय समुदाय, अन्तर्वार्ताकार, संकलनकर्ता, सम्पादक र हाम्रा सम्पूर्ण पाठकहरूप्रति हृदयदेखि आभारी छौं । अन्त्यमा, पाठकवर्गबाट यस पुस्तकले जति नै प्रशंसा, आलोचना र सुझावहरू पाउँछ, त्यति नै हामीलाई यस विषयवस्तुमाथि अझ गहिरो र परिष्कृत कार्य गर्ने प्रेरणा र उर्जा मिल्नेछ भन्ने विश्वासका साथ यो पुस्तक तपाईंहरूसमक्ष प्रस्तुत गर्दछौं ।

धन्यवाद ।

२०८३ साउन