★ “धैबुङ” नामको उत्पत्ति पनि यसै कोतघरसँग जोडिएको छ। गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थयात्रीहरूलाई यहाँ दही–धुम (दही र चिउरा) खुवाएर स्वागत गर्ने परम्परा थियो। यही “दही–धुम” शब्द विस्तारै रूपान्तरण हुँदै “धैबुङ” बनेको स्थानीय विश्वास छ। कोतघरको नामबाट नै गाउँको नामाकरण भएको हो — र आज यो नामले सम्पूर्ण क्षेत्रको पहिचान बोकेको छ।

धैबुङ कोतघर : इतिहासको साक्षी, भग्नावशेषभन्दा परको पहिचान

रसुवाको कालिका गाउँपालिका–२ मा थियो भनिएको धैबुङ कोतघर आफैंमा एउटा इतिहास हो — जसको भौतिक संरचना भग्नावशेषमा परिणत भए पनि यसको स्मृति, महत्व र पहिचान आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ ।

नेपाल–चीन युद्ध र कालिका माईको चमत्कार

धैबुङ क्षेत्रको अर्को रोचक किंवदन्ती — नेपाल–चीन युद्धका क्रममा तिब्बती/चिनियाँ सेनाले धैबुङ कालिका मन्दिर कब्जा गरी गाई र गोरूको बली चढाएर विजय उत्सव मनाएका थिए। त्यसपछि देवी क्रुद्ध भई चट्याङ, असिनापानी र हावाहुरी झरेको र ठूलो संख्यामा चिनियाँ सेना मारिएको वा त्रिशूलीमा बगेको जनविश्वास छ। त्यसै बेलादेखि कालिका मन्दिर वा कालिका माईको शक्ति स्थापित भएको मानिन्छ।

नेपाल–चीन युद्धको रणनीतिक केन्द्र

धैबुङ कोतघरको ऐतिहासिक महत्व नेपाल–चीन (नेपाल–तिब्बत) युद्ध सँग गाँसिएको छ। वि.सं. १८११ (सन् १७५४) तिरको दोस्रो नेपाल–चीन युद्धका क्रममा चिनियाँ फौज धैबुङसम्म आइपुगेका थिए। गोरखा राजाका सेनापतिहरूले धैबुङमा ठूलो सेना तैनाथ गरेका थिए, र यही कोतघर युद्ध व्यवस्थापनको मुख्य केन्द्र बनेको थियो।

त्यतिबेला नेपाली सेना र चिनियाँ सेना बीच बेत्रावती नदीको किनारमा प्रचण्ड युद्ध भएको थियो। चिनियाँ सेनाले धैबुङ/काभ्रेमा किल्ला बनाएर रणनीतिक अडान लिएको थियो भने, नेपाली सेनाले धैबुङलाई नै मुख्य चौकीको रूपमा प्रस्ताव गरेको इतिहास छ। अमर सिंह थापालाई फिर्ता बोलाउने शाही आदेश मा समेत “चिनियाँ र फोट्याहरू धैबुङमा आइपुगेका छन्” भनी उल्लेख छ — जसले यस स्थानको रणनीतिक महत्व प्रमाणित गर्छ।

धैबुङ : नामकरणको रोचक कथा

“धैबुङ” नामको उत्पत्ति पनि यसै कोतघरसँग जोडिएको छ। </span><strong><span class="">गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थयात्रीहरूलाई यहाँ दही–घुम (दही र चिउरा) खुवाएर स्वागत गर्ने परम्परा थियो। यही “दही–घुम” शब्द विस्तारै रूपान्तरण हुँदै “धैबुङ” बनेको स्थानीय विश्वास छ। कोतघरको नामबाट नै गाउँको नामाकरण र पछि गएर धैबुङ गाउँविकास समिति समेत् बनेको थियो । र आज यो नामले सम्पूर्ण क्षेत्रको पहिचान बोकेको छ। इतिहास अनुसार बेत्रावतीदेखि माथि राम्चे, लोकिल, किमारजोङसम्मको पानीढलो डाँडो नै धैबुङ हो भनिएको छ ।

ऐतिहासिक दस्तावेजहरूअनुसार पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानको समयमा युद्धमा विजय प्राप्तिको कामनासाथ पृथ्वीनारायण शाहले धैबुङमा बस्ने सिद्ध योगी अगस्तिबाट खड्गसिद्धि प्राप्त गरेका थिए। सोही उपलब्धिको कृतज्ञतास्वरूप उनले अगस्तिलाई बेत्रावतीदेखि माथिको धैबुङ गाउँ सदावर्त गुठीका रूपमा बिर्ता दिएका थिए। ती नै सिद्ध योगीले आफ्नी धर्मचेली गौरादेवीलाई कुश बिर्ता प्रदान गरेका थिए।

गौरादेवीले बेत्रावतीमा राममन्दिर बनाई नियमित पूजापाठ गर्ने र बेत्रावतीको माथिल्लो भाग माझगाउँमा पौवाघर  निर्माण गरी गोसाइँकुण्ड आउजाउ गर्ने तीर्थयात्रीहरूलाई सातु–सामलको व्यवस्था मिलाउने शर्तमा धैबुङ गाउँ गुठीका रूपमा प्राप्त गरेकी थिइन्।

कोतघरको वर्तमान : अवशेष विहीन, तर स्मृति अमर

दुर्भाग्यवश, धैबुङ कोतघरको मूल संरचना आज अवशेषविहीन भइसकेको छ। पासाङल्हामु राजमार्गको कालिकास्थान–च्यूरीबोट नजिकै जस्ताघरेको घर रहेको स्थानमा यो कोतघर थियो भन्ने मान्यता छ। भौतिक अवशेष नरहे पनि, यस स्थानले स्थानीयवासीको स्मृतिमा आफ्नो ऐतिहासिक महत्व कायम राखेको छ।

यदि यहाँ सूचना केन्द्र, संग्रहालय, प्रतिमा वा साइन बोर्ड मात्रै भए पनि राख्न सकियो भने — यसको पर्यटकीय विकासमा ठूलो सहयोग पुग्ने निश्चित छ। एउटा साधारण सूचना पाटीले पनि आउने यात्रुलाई “यहाँ इतिहास बनेको थियो” भन्ने अनुभूति दिलाउन सक्छ।