★ ‘गोसाइँकुण्ड’ शब्दको उत्पत्ति संस्कृत शब्द ‘गोस्वामी’ बाट भएको मानिन्छ। जनजिब्रोले बोल्दै जाँदा ‘गोस्वामी’ अपभ्रंश भई ‘गोसाइँ’ हुन पुग्यो। ‘गो’ को अर्थ गाई वा इन्द्रिय हो भने ‘स्वामी’ को अर्थ मालिक वा जितेन्द्रिय (इन्द्रियलाई वशमा राख्ने) हो। यसैले ‘गोस्वामी’ अर्थात् इन्द्रियजयी, विशेषगरी सर्वश्रेष्ठ जितेन्द्रिय भगवान शिवसँग यस कुण्डलाई जोडिन्छ।

गोसाइँकुण्ड : वैदिक कालदेखिको पवित्र ताल

परिचय : आस्था र प्रकृतिको अद्भुत संगम

वैदिक युगदेखि नै ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा रहेको गोसाइँकुण्ड नेपालको एक प्रमुख तीर्थस्थल तथा पर्यटकीय गन्तव्य हो। पवित्र त्रिशूली नदीको उद्गमस्थल समेत रहेको यस कुण्डले धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र जैविक विविधताको अद्भुत संगम प्रस्तुत गर्दछ। लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको काखमा रहेको यो ताल वर्षेनी हजारौं तीर्थयात्री तथा आन्तरिक-बाह्य पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्दै आएको छ।

नामकरण र भाषिक विविधता

व्युत्पत्ति

‘गोसाइँकुण्ड’ शब्दको उत्पत्ति संस्कृत शब्द ‘गोस्वामी’ बाट भएको मानिन्छ। जनजिब्रोले बोल्दै जाँदा ‘गोस्वामी’ अपभ्रंश भई ‘गोसाइँ’ हुन पुग्यो। ‘गो’ को अर्थ गाई वा इन्द्रिय हो भने ‘स्वामी’ को अर्थ मालिक वा जितेन्द्रिय (इन्द्रियलाई वशमा राख्ने) हो। यसैले ‘गोस्वामी’ अर्थात् इन्द्रियजयी, विशेषगरी सर्वश्रेष्ठ जितेन्द्रिय भगवान शिवसँग यस कुण्डलाई जोडिन्छ।

विभिन्न भाषामा नाम

यसरी यस कुण्डलाई विभिन्न भाषामा फरक-फरक नामले सम्बोधन गरिनुले यसको सांस्कृतिक विविधता र व्यापक धार्मिक महत्वलाई प्रकट गर्दछ।

‍भौगोलिक अवस्थिति र संरचनात्मक विवरण

• प्रदेश : वागमती प्रदेश
• जिल्ला : रसुवा
• गाउँपालिका : गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका, वडा नं ६ (साविक स्याफ्रु–५)
• अक्षांश : २८° ५’ ००” उत्तर
• देशान्तर : ८५° २४’ ९६” पूर्व
• उचाइ : समुद्री सतहबाट ४,३८० मिटर (१४,६०० फिट)

मापन तथा तथ्याङ्क

• क्षेत्रफल : १३.८० हेक्टर (०.१३८ वर्ग किमी)
• लम्बाई : ६२५.५५ मिटर
• चौडाई : ३०२ मिटर
• गहिराई : २६ मिटर
• पानीको आयतन : १४.७२० लाख घन मिटर
• प्रतिसेकेन्ड भित्रिने पानी : ३५ लिटर
• प्रतिसेकेन्ड बाहिरिने पानी : ६० लिटर

वरपरका अन्य प्रमुख कुण्डहरू

भैरव कुण्ड सरस्वती कुण्ड, सृष्टिमाता कुण्ड, आमाकुण्ड, चन्द्रकुण्ड, सूर्यकुण्ड, रक्तकुण्ड, क्योम्युहो कुण्ड, दुधकुण्ड, गणेशकुण्ड, बतासकुण्ड, नौकुण्ड लगायत एक सय आठ कुण्डमध्येका विभिन्न कुण्डहरू यस क्षेत्र वरिपरि छरिएर रहेका छन्।

उत्पत्तिसम्बन्धी धार्मिक किंवदन्तीहरू

गोसाइँकुण्डको उत्पत्तिबारे हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्ममा आ-आफ्नै कथन रहे पनि दुवैमा भगवान शिवलाई यसको सिर्जनाकर्ता मानिन्छ।

हिन्दू धर्मअनुसार

सत्ययुगमा देवता र दानवले समुद्र मथन गर्दा ‘हलाहल’ नामक कालकूट विष निस्कियो। त्यस विषले संसार दग्ध गर्न लाग्दा भगवान शिवले विश्वको रक्षार्थ त्यो विष निल्नुभयो तर घाँटीमा अड्कियो। घाँटी नीलो भएकाले उनी ‘नीलकण्ठ’ कहलिए। विषको डाहा शान्त पार्न शिवजी नेपालका विभिन्न तीर्थस्थल हुँदै यहाँ आइपुगे र त्रिशूलले पहरा खोपी पानीको उत्पत्ति गरे। सोही पानी जमेर गोसाइँकुण्ड बनेको र त्यहीँ शिवजी विराजमान भई डाहा शान्त गरेको मान्यता छ। त्रिशूलले खोपिएको हुनाले यसलाई ‘त्रिशूलधारा’ पनि भनिन्छ।

बौद्ध धर्मअनुसार

रसुवाली फूर्पा तामाङको पुस्तक ‘जैविक विविधता संरक्षण, पर्यटन विकासमा धर्म-संस्कृति’ मा उल्लेख भएअनुसार :

महादेवका दाजु ‘छोना’ थिए। दुवै भाइ बस्नका लागि स्वच्छ ठाउँ खोज्दै काठमाडौं हुँदै बेत्रावती, भार्खु, सपिङ ग्यो, नाम्सुङ हुँदै विभिन्न स्थान पुगे। दाजुले राम्रो ठाउँ पाएर भाइलाई बिर्सेपछि महादेव क्रोधित भई त्रिशूलले पहरामा हान्दा पहिलो प्रहारमा पार्वतीको स्तनबाट दुध र दोस्रो प्रहारमा गंगाबाट पानी निस्कियो। दुध र पानी मिसिएर सेतो कुण्ड (छोकर) उत्पत्ति भयो, जसलाई गोसाइँकुण्ड भनियो। दाजुको मन कालो भएकाले त्यस स्थानमा कालो कुण्ड (भैरवकुण्ड) बनेको किंवदन्ती छ।

 रामसार क्षेत्र र जैविक विविधता

रामसार सूचीकरण

गोसाइँकुण्डलाई यसको अद्वितीय जैविक तथा पारिस्थितिकीय महत्वलाई मध्यनजर गर्दै असोज ५, २०६४ (२३ सेप्टेम्बर २००७) मा १,०३० हेक्टर क्षेत्र रामसार सूची (आर्द्रभूमिको अन्तर्राष्ट्रिय महत्वपूर्ण स्थल) मा सूचिकृत गरिएको छ।

वन्यजन्तु तथा वनस्पति

यस क्षेत्रमा निम्न लोपोन्मुख तथा दुर्लभ वन्यजन्तुहरू पाइन्छन् :

• हिमचितुवा
• रातो हाब्रे (रेडपाण्डा)
• कस्तुरी मृग
• हिमाली थार

त्यस्तै वनस्पतिमा निकुञ्जले संरक्षण प्रदान गरेका ल्यारिक सल्लो, १० भन्दा बढी प्रजातिका लालीगुराँस, तथा सुनाखरी का विभिन्न प्रजातिहरू रहेका पाइन्छन्। रैथानीय, दुर्लभ र संकटापन्न वनस्पति तथा चराचुरुङ्गीको आश्रमस्थलका रूपमा समेत परिचित यो क्षेत्र जैविक विविधताको महत्वपूर्ण भण्डार हो।

लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षण प्रयास

लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्जले निम्न उद्देश्यमा आधारित रहेर कार्य गर्दै आएको छ :

• लोपोन्मुख वन्यजन्तुको बासस्थान संरक्षण
• विविध प्राकृतिक तथा जैविक सम्पदाको संरक्षण
• धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरूको संरक्षण
• स्थानीय जनताको जीवनस्तर उकास्ने क्रममा भू-उपयोग पद्धतिले पारिस्थितिकीय प्रणालीमा पार्ने असर न्यूनीकरण
• प्राकृतिक स्रोतको मानवीय दोहन घटाई निकुञ्जको प्राकृतिकपन र सुन्दरता जोगाउने
  

  तीर्थाटन र मेलाको परम्परा

गोसाइँकुण्ड वर्षैभरि तीर्थयात्री तथा पर्यटकले भरिभराउ रहन्छ। तापनि विशेषगरी दुई अवसरमा यहाँ विशाल मेला लाग्दछ :

• गंगादशहरा (जेठ/असार)
• जनैपूर्णिमा (साउन/भदौ)

यसबाहेक बालाचतुर्दशी का अवसरमा पनि विशेष धार्मिक अनुष्ठानहरू सम्पन्न हुन्छन्। मेलाका बेला हजारौं भक्तजनहरू पवित्र कुण्डमा स्नान गरी पूजाआजा गर्छन् र मनोकामना पूर्तिको प्रार्थना गर्छन्।

 पर्यटकीय महत्व र सम्भावना

गोसाइँकुण्ड नेपालकै तेस्रो प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा दिनानुदिन चर्चित बन्दै गएको छ। यसको पर्यटकीय महत्वले गोसाइँकुण्ड मात्र नभई हेलम्बु, लाङटाङ र तामाङ सम्पदा मार्ग (तामाङ हेरिटेज ट्रेल) का क्षेत्रहरूलाई समेत समेट्छ। यी क्षेत्रहरूमा पनि ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व उत्तिकै रहेको छ।

ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक आकर्षणहरू

• अमरसिंह गुफा : नेपाली इतिहासका एक उदाहरणीय पात्र अमरसिंह थापाको देहवसान र यो गुफाको उपस्थितिले ऐतिहासिक महत्व थपेको छ।
• तामाङ संस्कृति : वरपरका तामाङ समुदायको भेषभूषा, भाषा, नाच र परम्पराले सांस्कृतिक विविधताको जीवन्त प्रस्तुति दिन्छ।
• पौराणिक कुण्डहरू : एक सय आठ कुण्डमध्ये विभिन्न कुण्डहरू यस क्षेत्रमा छरिएर रहेका छन्, जसले धार्मिक पर्यटनलाई अझ बलियो बनाउँछ।

यी सबै विशेषताले गोसाइँकुण्डलाई धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थल बनाएको छ। उचित प्रचारप्रसार, पूर्वाधार विकास र संरक्षणका कार्यक्रम अघि बढाएमा यस क्षेत्रको पर्यटन सम्भावना अझ व्यापक हुने निश्चित छ।

गोसाइँकुण्ड सम्बन्धि कविता ‘नीलकण्ठ महिमा’