★ लहरेपौवा पौवाघर ऐतिहासिक, धार्मिक एवं सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यो पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणकालको जीवन्त साक्षी हो भने गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थयात्रीहरूको विश्रामस्थल हो। वरपरका राम, सीता, हनुमान मन्दिर तथा बेत्रगंगा, रूद्रगंगा, त्रिशूलीगंगाको संगमले यस क्षेत्रलाई पवित्र तीर्थक्षेत्र बनाएको छ। यहाँको श्राद्ध, तर्पण परम्परा तथा विविध जातजातिको सांस्कृतिक एकताले यसको पुनर्जीवनलाई पर्यटन, आर्थिक समृद्धि र सम्पदा संरक्षणको महत्वपूर्ण आधार बनाउँछ।

रसुवा जिल्लाको उत्तरगया–५, माझगाउँमा अवस्थित लहरेपौवा ऐतिहासिक पौवाघर नेपालको एकीकरण इतिहास, धार्मिक पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदाको अमूल्य निधि हो। संरक्षणको अभावमा जीर्ण बन्दै गएको यस स्थलको पुनर्जीवनले ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, पर्यटकीय र आर्थिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

★ गौरादेवीले गुठीका रूपमा प्राप्त गरी राममन्दिर निर्माण, पूजापाठ तथा तीर्थयात्रीहरूका लागि सातु–सामलको व्यवस्था मिलाएको ऐतिहासिक तथ्यले यस क्षेत्रको सामाजिक एवं धार्मिक व्यवस्थापनको लामो परम्परालाई उजागर गर्दछ। यस पौवाघरको पुनर्स्थापनाले तत्कालीन गुठी व्यवस्था, धार्मिक सहिष्णुता र राज्य–जनताबीचको सम्बन्धबारे अध्ययन गर्ने इतिहासकार एवं अनुसन्धानकर्ताहरूलाई मूल्यवान् सामग्री उपलब्ध गराउनेछ।

यो पौवाघर पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानकै समयदेखि निर्माण भएको ऐतिहासिक धरोहर हो। पृथ्वीनारायण शाहले युद्ध विजयको कामनासाथ धैबुङका सिद्ध योगी अगस्तिबाट खड्गसिद्धि प्राप्त गरी कृतज्ञतास्वरूप बेत्रावतीदेखि माथिको धैबुङ गाउँ सदावर्त गुठीका रूपमा बिर्ता दिएको इतिहासले यस स्थललाई राष्ट्रिय एकीकरणको जीवन्त साक्षीका रूपमा स्थापित गर्दछ। यसको पुनर्जीवनले नेपालको एकीकरण इतिहासको महत्वपूर्ण पाटोलाई जीवन्त बनाई आउने पुस्तालाई राष्ट्रिय गौरवको अनुभूति गराउन सहयोग पुग्छ।

त्यस्तै, गौरादेवीले गुठीका रूपमा प्राप्त गरी राममन्दिर निर्माण, पूजापाठ तथा तीर्थयात्रीहरूका लागि सातु–सामलको व्यवस्था मिलाएको ऐतिहासिक तथ्यले यस क्षेत्रको सामाजिक एवं धार्मिक व्यवस्थापनको लामो परम्परालाई उजागर गर्दछ। यस पौवाघरको पुनर्स्थापनाले तत्कालीन गुठी व्यवस्था, धार्मिक सहिष्णुता र राज्य–जनताबीचको सम्बन्धबारे अध्ययन गर्ने इतिहासकार एवं अनुसन्धानकर्ताहरूलाई मूल्यवान् सामग्री उपलब्ध गराउनेछ।

★ यसको पुनर्जीवनले विशेष गरी वर्षभरि गोसाइँकुण्ड, गंगासागर, दुधकुण्डलगायतका तीर्थस्थलमा जाने हजारौं तीर्थयात्रीहरूलाई सेवा–सत्कार प्रदान गर्न सहज हुनेछ, जसले यस क्षेत्रलाई तीर्थाटनको प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुग्छ।

पवित्र नदीहरूको संगमस्थल

यस क्षेत्रको धार्मिक महत्वलाई वरपर बग्ने पवित्र नदीहरूले थप उच्च बनाएका छन्। बेत्रावती (बेत्रगंगा), रूद्रगंगा र त्रिशूली गंगाको संगमले यस स्थानलाई अत्यन्तै पवित्र तीर्थक्षेत्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार पवित्र नदीहरूको संगममा गरिने स्नान, दान, श्राद्ध र तर्पणले पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। त्रिशूली गंगा त गोसाइँकुण्डबाट उत्पत्ति भई बग्ने पवित्र जलधारा भएकाले विशेष महत्व राख्दछ।

तीर्थ श्राद्ध एवं तर्पणको पवित्र क्षेत्र

लहरेपौवा क्षेत्रमा गोसाइँकुण्ड आउने–जाने तीर्थयात्रीहरूले विश्राम गर्ने, पूजापाठ गर्ने र पितृहरूको सम्झनामा श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने परम्परा रहिआएको छ। यहाँको पवित्र नदीजलमा गरिने तर्पणले पितृको मोक्ष प्राप्त हुने तथा आफ्ना पूर्खाप्रति सम्मान प्रकट गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यसको पुनर्जीवनले विशेष गरी वर्षभरि गोसाइँकुण्ड, गंगासागर, दुधकुण्डलगायतका तीर्थस्थलमा जाने हजारौं तीर्थयात्रीहरूलाई सेवा–सत्कार प्रदान गर्न सहज हुनेछ, जसले यस क्षेत्रलाई तीर्थाटनको प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुग्छ।

★ यी सबै धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण र पुनर्जीवन गर्दा यस क्षेत्रलाई ‘लघु बाराणसी’ वा ‘पशुपतिनाथको उत्तरी द्वार’ को रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

यस ऐतिहासिक पौवाघरको वरपर विभिन्न धार्मिक मठमन्दिरहरू अवस्थित छन्, जसले यस क्षेत्रको बहुधार्मिक र सांस्कृतिक विविधतालाई दर्शाउँछ :

राम मन्दिर – बेत्रावतीमा गौरादेवीले निर्माण गराएको यस मन्दिरमा नियमित पूजापाठ तथा भजनकीर्तन हुने गर्दछ। यसलाई पुनर्जीवित गर्दा रामायणकालीन सांस्कृतिक पक्षलाई जीवन्त राख्न सहयोग पुग्छ।

सीता मन्दिर – यस क्षेत्रको सीताजीको मन्दिर वैवाहिक कार्य, सन्तान प्राप्ति र सुख–शान्तिको कामना गर्ने भक्तजनहरूको आस्थाको केन्द्र हो। यहाँ विशेष गरी वैवाहिक उमेरका युवतीहरू पूजा गर्न आउँछन्।

हनुमान मन्दिर – युद्ध विजय, बल, पराक्रम र सुरक्षाको प्रतीकका रूपमा स्थापित यस मन्दिरमा विशेषगरी सङ्कट निवारणका लागि पूजाआजा गरिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले खड्गसिद्धि प्राप्त गरेको स्थानसँगै यो मन्दिरको महत्व अझ बढेको छ।

अन्य साना–ठूला शिवालय, देवी मन्दिर एवं मठहरू – यस क्षेत्रमा शिव, पार्वती, सरस्वती, गणेश, काली, दुर्गा लगायत विभिन्न देवीदेवताका मन्दिर तथा साधु–सन्तहरूको आश्रम र मठहरू छन्, जसले यहाँको आध्यात्मिक वातावरणलाई थप पवित्र बनाएको छ।

यी सबै धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण र पुनर्जीवन गर्दा यस क्षेत्रलाई ‘लघु बाराणसी’ वा ‘पशुपतिनाथको उत्तरी द्वार’ को रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

★ परम्परागत चाडपर्व : यहाँ दशैं, तिहार, फागुपूर्णिमा, शिवरात्रि, रामनवमी, भैरव जात्रा, स्थानीय मेला–महोत्सव आदि हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ। पौवाघरको पुनर्जीवनले यी चाडपर्वहरूलाई थप उत्साह र व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गर्न सहयोग पुग्छ।

रसुवा जिल्ला आफैंमा बहुजाति, बहुभाषा र बहुधार्मिक विविधताको प्रतीक हो। यहाँ बाहुन, क्षेत्री, तामाङ, गुरुङ, शेर्पा, नेवार, दलितलगायत विभिन्न जातजाति र समुदायको बसोबास छ। लहरेपौवा क्षेत्र धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक एकताको जीवन्त उदाहरण हो।

परम्परागत चाडपर्व : यहाँ दशैं, तिहार, फागुपूर्णिमा, शिवरात्रि, रामनवमी, भैरव जात्रा, स्थानीय मेला–महोत्सव आदि हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ। पौवाघरको पुनर्जीवनले यी चाडपर्वहरूलाई थप उत्साह र व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गर्न सहयोग पुग्छ।

भाषिक विविधता : यस क्षेत्रमा नेपाली, तामाङ, गुरुङ, शेर्पा र अन्य स्थानीय भाषाहरूको प्रयोग हुन्छ। यस सांस्कृतिक विविधताले पर्यटकहरूका लागि आकर्षणको थप बिन्दु सिर्जना गर्दछ।

लोक संस्कृति एवं कलाकौशल : यहाँका परम्परागत लोकनृत्य, भजन–कीर्तन, धार्मिक गीतहरू, तथा स्थानीय कलाकारहरूको हस्तकलाले यस क्षेत्रको पहिचानलाई विशिष्ट बनाएको छ। पौवाघरको संरक्षणसँगै यी सांस्कृतिक पक्षहरूको प्रवर्द्धनले सांस्कृतिक पर्यटनलाई टेवा दिन्छ।

यसको पुनर्जीवनले विभिन्न जातजाति र समुदायबीच एकता, सद्भाव र आपसी सम्मानलाई थप सुदृढ पार्नका साथै पुस्ता–हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परालाई जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

लहरेपौवा पौवाघरको पुनर्जीवनले यस क्षेत्रको पर्यटकीय सम्भावनालाई उजागर गर्न सक्छ :

तीर्थाटन पर्यटन :

गोसाइँकुण्ड, गंगासागर, दुधकुण्डलगायतका पवित्र तीर्थस्थलहरूमा जाने प्रत्येक वर्ष हजारौं तीर्थयात्रीहरू यसै मार्ग प्रयोग गर्छन्। पौवाघरको पुनर्स्थापनाले तीर्थयात्रीहरूलाई गुणस्तरीय सेवा, सुविधा र आध्यात्मिक अनुभव दिन सहज हुन्छ, जसले गर्दा गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थयात्रीको संख्यामा समेत वृद्धि हुन सक्छ।

धार्मिक पर्यटन :

यहाँका विभिन्न मठमन्दिर, पवित्र नदी संगम, तर्पण स्थल, सिद्ध योगी अगस्तिको आश्रम, एवं ऐतिहासिक पौवाघरको आध्यात्मिक वातावरणले धार्मिक पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ। विशेष गरी पूर्वीय देशहरू (भारत, चीन, श्रीलंका, म्यानमार, थाइल्याण्ड आदि) बाट आउने तीर्थयात्रीहरूका लागि यो महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्न सक्छ।

साहसिक एवं प्रकृति पर्यटन :

यस क्षेत्रको भौगोलिक बनावटले ट्रेकिङ, पदयात्रा, हिमाल अवलोकन, नदी किनारका मनोरम दृश्य आदिको अनुभव दिन्छ, जसले प्रकृतिप्रेमी पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गर्दछ।

स्थानीय आर्थिक विकास : पौवाघरको पुनर्जीवनले स्थानीय जनतालाई होटल व्यवसाय, खाना तथा पेय पदार्थ, हस्तकला, गाइड सेवा, पूजासामग्री बिक्री, सडक निर्माण, विद्युत्, खानेपानी, सञ्चारलगायतका पूर्वाधार विकासमा रोजगारी र आयआर्जनका नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्दछ। यसले गाउँमै युवा पलायन रोक्न तथा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समृद्ध बनाउन मद्दत गर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एवं राष्ट्रिय पहिचान :

नेपालको ऐतिहासिक एवं धार्मिक सम्पदाका रूपमा यसको विश्वव्यापी पहिचान स्थापित गर्न सकिन्छ, जसले नेपालको समग्र पर्यटन क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

★ स्थानीय सरकारको सहकार्य : उत्तरगया गाउँपालिका तथा रसुवा जिल्ला समन्वय समितिले बजेट विनियोजन, जनचेतना अभियान, स्वच्छता व्यवस्थापन, र पूर्वाधार विकासमा प्राथमिकता दिनु पर्छ।

हालसम्म राज्यका कुनै पनि निकायको ध्यान नगएको यस पौवाघरको पुनर्जीवनका लागि निम्न कदमहरू अत्यन्त आवश्यक छन् :

पुरातत्त्व विभागको सक्रियता :

पौवाघरलाई राष्ट्रिय सम्पदाको सूचीमा समावेश गरी संरक्षण एवं पुनर्स्थापनाको दीर्घकालीन योजना बनाउनु पर्छ।

स्थानीय सरकारको सहकार्य :

उत्तरगया गाउँपालिका तथा रसुवा जिल्ला समन्वय समितिले बजेट विनियोजन, जनचेतना अभियान, स्वच्छता व्यवस्थापन, र पूर्वाधार विकासमा प्राथमिकता दिनु पर्छ।

सामुदायिक सहभागिता :

स्थानीय बासिन्दा, सरोकारवाला, धर्मगुरु, बुद्धिजीवी, र स्वयंसेवी संस्थाहरूको सक्रिय सहभागितामा पौवाघर संरक्षण समिति गठन गरी कोष निर्माण, सरसफाइ, पूजा व्यवस्थापन, र पर्यटन प्रवर्द्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पर्छ।

यो स्थान पासाङल्हामु राजमार्गको माझगाउँ सडकखण्डबाट केही तल, भीमसेन आवासीय प्राविको ठीक माथि अवस्थित छ ।

- पासाङल्हामु राजमार्गबाट २ मिनेटको पैदलयात्रामा पौवाघरको भग्नावशेषमा पुग्न सकिन्छ ।