★ यस क्षेत्रका ऐतिहासिक गढीहरूको उचित प्रचारप्रसार, पुरातात्त्विक संरक्षण र पूर्वाधार विकास गर्न सकेमा कालिकामाई मन्दिर आसपासका वस्तीहरू पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुर्‍याउनेछ।

स्थान र भौगोलिक परिचय

रसुवा जिल्लाको सदरमुकाम धुन्चेदेखि २४ किलोमिटर दक्षिण र काठमाडौंबाट ९४ किलोमिटर उत्तरमा पासाङल्हामु राजमार्गको छेउमा अवस्थित छ कालिकामाई मन्दिर। समुद्री सतहदेखि करिब १४ सय मिटर उचाइमा रहेको यो मन्दिर बेत्रावती (उत्तरगया) त्रिवेणीबाट उठेको पहाडको टुप्पोमा अवस्थित छ। पहिले यसलाई धैबुङ चित्र कालिका भनिन्थ्यो भने हाल यो नाम लोप भइसकेको छ।

यस क्षेत्रको विशेषता भनेको न गर्मी, न जाडो—गर्मीमा हिमालको शीतल हावा बहने र जाडोमा तुषारो नपर्ने हुँदा यो बस्तीको लागि अत्यन्त उपयुक्त ठाउँ हो। बिहानै घामको किरणले प्रज्ज्वल्लित हुने यो स्थान प्राकृतिक दृश्यावलोकनको लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।

 ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व

नेपाल–चीन युद्ध र कालिकाको शक्ति

यस मन्दिरको ऐतिहासिक महत्व नेपाल–चीन युद्धसँग जोडिएको छ। दोस्रो नेपाल–चीन युद्धका क्रममा चिनियाँ फौजले नेपाली फौजलाई पछि हटाएर बेत्रावतीसम्म पुर्याएपछि उनीहरूले यस मन्दिरमा गाई र गोरूको बली चढाएका थिए। किंवदन्तीअनुसार, त्यसपछि चट्याङ र हावाहुरीजस्ता प्राकृतिक विपत्ति आई ठूलो संख्यामा चिनियाँ फौज मरेका थिए वा त्रिशूलीमा होमिन पुगेका थिए। त्यसैबेलादेखि कालिका माईको शक्ति स्थापित भएको स्थानीय भनाइ छ।

भाँडाकुँडाको चमत्कार

परापूर्वकालमा यहाँ एउटा रोचक धार्मिक प्रचलन थियो। हालको मन्दिरभन्दा केही तल पहरामा रहेकी कालिका माईले आवश्यकता अनुसार भाँडाकुँडा उपलब्ध गराउने गर्थिन्। तर पछि नियमानुसार प्रयोग नगर्दा माई रिसाएर भाँडाकुँडा दिन छोडेकी हुन् भन्ने किम्बदन्ती रहेको छ। यसले यस स्थानको धार्मिक विश्वासलाई अझ बलियो बनाएको छ।

वर्तमान अवस्था र चुनौती

सैनिक ब्यारेकको प्रभाव

वि.सं. २०६० सालमा राम्चेको पहिरोले त्यहाँको सैनिक ब्यारेक बगाएपछि विस्थापित सेनाहरू कालिकामाई मन्दिर परिसरमा बसोबास गर्न थाले। यसअघि काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर र नुवाकोटबाट समेत वनभोज र मन्दिर दर्शनका लागि आउनेको भीड लाग्थ्यो। तर ब्यारेकले ठाउँ ओगटेपछि दैनिक पूजापाठ गर्नेको संख्या घटेको छ भने वनभोजको लागि पनि पर्याप्त स्थान अभाव भएको छ।

ऐतिहासिक संरचनाको अवस्था

मन्दिरको पूर्वपट्टि चिउरीबोट नजिकै नेपाल–चीन युद्धकालमा निर्माण भएको कोतघर अहिले अवशेष नरहेको अवस्थामा छ। त्यस्तै, वरपर रहेका कमारेगढी, घलेगढी जस्ता ऐतिहासिक गढीहरू पनि उचित संरक्षणको अभावमा जीर्ण बन्दै गएका छन्।

 पर्यटकीय सम्भावना र विकासका सुझाव

स्थानीयबासीहरूको भनाइ छ—यदि सैनिक ब्यारेकलाई अन्यत्र सारियो भने मन्दिर परिसरलाई धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलको रूपमा मात्र नभई पिकनिक स्थलको रूपमा समेत विकास गर्न सकिन्छ। पासाङल्हामु सडकबाट ५ मिनेटको पैदल यात्रा मै पुगिने यो मन्दिरको प्राकृतिक दृश्य र हावापानीले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ।

यस क्षेत्रका ऐतिहासिक गढीहरूको उचित प्रचारप्रसार, पुरातात्त्विक संरक्षण र पूर्वाधार विकास गर्न सकेमा कालिकामाई मन्दिर आसपासका वस्तीहरू पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुर्‍याउनेछ।