नेपालमा दुर्व्यसनी (लागू पदार्थ सेवन) युवाहरूको स्वास्थ्य, शिक्षा, र समग्र जीवनमा गम्भीर समस्या बन्दै गइरहेको छ। यस लेखमा दुर्व्यसनीको वर्तमान अवस्था, युवाहरूमा परेको प्रभाव, र समाधानका उपायहरूको चर्चा गरिनेछ।

📊 १. नेपालमा दुर्व्यसनीको वर्तमान अवस्था

नेपालमा लागू पदार्थ सेवनको समस्या बढ्दो क्रममा छ। सन् २०२० मा गृह मन्त्रालयले गरेको सर्वेक्षणअनुसार, नेपालमा १,३०,४२४ जना कडा लागू पदार्थ (मदिरा र सुर्ती बाहेक) प्रयोगकर्ता रहेका छन्, जसमध्ये ९३.३% पुरुष र ६.७% महिला छन्। विश्वव्यापी रूपमा, सन् २०२५ को विश्व औषधि प्रतिवेदनले ३१.६ करोडभन्दा बढी मानिस लागू पदार्थ सेवनमा संलग्न रहेको जनाएको छ, जुन विगत दशकमा २८% ले बढेको हो।

युवाहरू यस समस्याको केन्द्रमा छन्। दुर्व्यसनी प्रयोगकर्ताहरूमध्ये ७५% भन्दा बढी ३० वर्षभन्दा कम उमेरका छन्। १५ देखि १९ वर्ष उमेर समूहका १९% युवाहरू लागू पदार्थ सेवनमा संलग्न रहेको पाइएको छ। प्रदेशगत रूपमा, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा सबैभन्दा बढी (१९.२%) किशोरकिशोरी लागू पदार्थ सेवनमा संलग्न छन्, त्यसपछि मधेश प्रदेश (१४.४%) मा छन्।

प्रयोग हुने प्रमुख पदार्थहरू

• गाँजा (क्यानाबिस) सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने लागू पदार्थ हो (८४.७%), त्यसपछि ट्रान्क्विलाइजर (७३.१%) र ओपिएट्स (४६.८%) को प्रयोग छ।
• रासायनिक लागू पदार्थहरू (हेरोइन, कोकेन, र फार्मास्युटिकल ड्रग्स) तर्फ आकर्षण बढ्दो छ, जुन प्राकृतिक गाँजाको तुलनामा अत्यन्तै हानिकारक छन्।
• नेपाली युवाहरूमा मदिरा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने पदार्थ (७०.३%) हो, त्यसपछि सुर्तीजन्य पदार्थ (५४.३%) र गाँजा (२०.३%) को प्रयोग छ।
• पहिलो पटक लागू पदार्थ सेवन गर्ने औसत उमेर १४ देखि १६ वर्ष बीचको छ — सुर्तीका लागि १३.९७ वर्ष, मदिराका लागि १४.५५ वर्ष, र गाँजाका लागि १५.९१ वर्ष।

🧠 २. युवाहरूमा दुर्व्यसनीको प्रभाव

२.१ शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रभाव

लागू पदार्थ सेवनले मस्तिष्कको विकासमा गम्भीर असर पार्छ, किनभने किशोरावस्थामा मस्तिष्कको विकास भइरहेको हुन्छ। हेरोइन, कोकेन, र मेथाम्फेटामिन जस्ता रासायनिक पदार्थहरू मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा अत्यन्तै हानिकारक हुन्छन्। इन्जेक्सनद्वारा लागू पदार्थ सेवन गर्नेहरूमा एचआईभीको जोखिम उच्च हुन्छ — नेपालमा इन्जेक्सन प्रयोगकर्ताहरूमा एचआईभीको प्रकोप ३% (पुरुष) र २% (महिला) रहेको छ, जबकि सामान्य जनसंख्यामा यो ०.१% मात्र छ। हेपाटाइटिस बी र सी को जोखिम पनि धेरै बढी हुन्छ।

२.२ मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव

धेरै युवाहरूले वास्तविकताबाट भाग्न, तनाव कम गर्न, वा आर्थिक समस्याको सामना गर्न लागू पदार्थको प्रयोग गर्छन्। तर, यसले अवसाद, चिन्ता, र मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू थप बढाउँछ। सामाजिक अलगाव पनि गम्भीर समस्या हो — प्रयोगकर्ताहरूले परिवार र समाजबाट विश्वास गुमाउने, नकारात्मक टिप्पणी, र अपमानको सामना गर्नुपर्छ।

२.३ शिक्षा र भविष्यको सम्भावनामा प्रभाव

लागू पदार्थ सेवनले शैक्षिक प्रदर्शनमा गिरावट ल्याउँछ। अध्ययनहरूले धेरै युवाहरूले पढाइ छोड्नु परेको देखाएको छ। एक अध्ययनमा ७५.४% लागू पदार्थ प्रयोगकर्ताहरू माध्यमिक वा सोभन्दा तलको शिक्षा मात्र प्राप्त गरेका थिए। यसले दीर्घकालीन रूपमा रोजगारी र आर्थिक अवसर मा प्रतिकूल असर पार्छ।

२.४ परिवार र समाजमा प्रभाव

दुर्व्यसनीले पारिवारिक सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ। आर्थिक समस्या, विश्वासको हानि, र भावनात्मक पीडा परिवारका सदस्यहरूले सहनुपर्छ। धेरै युवाहरूले लागू पदार्थको पैसाको लागि घरका सामान बेच्ने, ऋण लिने जस्ता क्रियाकलापमा संलग्न हुन्छन्। सामाजिक स्तरमा, यसले हिंसा, अपराध, र समुदायमा तनाव निम्त्याउँछ।

🚨 ३. दुर्व्यसनीका प्रमुख कारणहरू

• साथीको दबाब (पियर प्रेशर): सबैभन्दा प्रमुख कारण साथीहरूको दबाब हो (८३.९%)। किशोरकिशोरीहरू आफ्नो समूहमा स्वीकार्य बन्न र अस्वीकार नगर्न लागू पदार्थको प्रयोग सुरु गर्छन्।
• जिज्ञासा र मनोरञ्जन: ५८% युवाहरूले जिज्ञासाका कारण र ४२% ले मनोरञ्जनको लागि लागू पदार्थको सेवन सुरु गरेको बताउँछन्। “कूल” देखिने चाहना पनि अर्को कारण हो।
• पारिवारिक समस्या: पारिवारिक द्वन्द्व, अभिभावकको उपेक्षा, र सहयोगको अभाव लागू पदार्थ सेवनको जोखिम बढाउँछ। खराब अभिभावकीय नियन्त्रण र पारिवारिक निगरानीको कमी पनि प्रमुख कारक हुन्।
• सजिलो उपलब्धता: नेपालमा, विशेषगरी सिमाना क्षेत्रमा, लागू पदार्थको सजिलो उपलब्धता अर्को प्रमुख कारण हो। साथीहरू (३९.३%) र स्थानीय पसलहरू (२८.४%) लागू पदार्थको मुख्य स्रोत हुन्।
• मानसिक तनाव र आर्थिक समस्या: बेरोजगारी, निराशा, र मानसिक तनाव पनि युवाहरूलाई लागू पदार्थतर्फ आकर्षित गर्ने कारण हुन्।

💡 ४. समाधान र रोकथामका उपायहरू

📝 ५. सारांश तालिका: मुख्य सूचकहरू

यो लेख गृह मन्त्रालय, WHO विश्व औषधि प्रतिवेदन २०२५, Nepal Demographic and Health Survey (NDHS), र विभिन्न अध्ययन प्रतिवेदनहरूमा आधारित छ।