नेपालमा जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य: अवस्था, चुनौती र समाधान
वृद्ध स्वास्थ्य 📅 २०८३ असार २९
नेपालको जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य क्षेत्रले विगतका केही प्रगतिहरू (जीवन प्रत्याशा वृद्धि, नीतिगत प्रयास) हासिल गरे पनि, व्यावहारिक कार्यान्वयन, स्रोत परिचालन, र सेवाको पहुँच मा अझै ठूलो अन्तर छ। आगामी दिनमा, दिगो वित्तीय व्यवस्था, जनशक्ति विकास, परिवार-अनुकूल नीति, र दीर्घकालीन हेरचाह संरचनाको विकासलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र नेपालका जेष्ठ नागरिकले सम्मानजनक र स्वस्थ जीवन बिताउन सक्नेछन्।
के छ त अवस्था ?
नेपालको जनसंख्या द्रुत गतिमा वृद्ध हुँदै गइरहेको छ। सन् २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार, ६० वर्ष र सोभन्दा माथिका जेष्ठ नागरिकको संख्या २९,७७,३१८ (कुल जनसंख्याको १०.२१%) पुगिसकेको छ। सन् २०११ को तुलनामा यो संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको हो, र आगामी दशकहरूमा यो अझै बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। जीवन प्रत्याशा सन् १९९० को ५५ वर्षबाट बढेर सन् २०२० मा लगभग ७० वर्ष पुगेको छ, जुन स्वास्थ्य सेवामा भएको सुधारको सकारात्मक पक्ष हो। तर, यससँगै जेष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य हेरचाह, सामाजिक सुरक्षा, र दीर्घकालीन हेरचाहको माग पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। यस लेखले नेपालका जेष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य अवस्था, प्रमुख चुनौतीहरू, र विद्यमान नीतिगत प्रयासहरूको समीक्षा गर्नेछ।
🏥 १. जेष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य अवस्था
जेष्ठ नागरिकहरूमा गैर-सरुवा रोग (NCDs) को बोझ अत्यधिक छ। सन् २०१९ को ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज (GBD) अध्ययनअनुसार, नेपाली जेष्ठ नागरिकमा देखिने प्रमुख रोगहरूमा:
- पाचन प्रणालीका रोग (५५%) र मांसपेशी तथा कंकाल प्रणालीका रोग (५०%) असक्षमताका प्रमुख कारण हुन्।
- हृदय रोग (३५%), दीर्घकालीन मृगौला रोग (३४%), दीर्घकालीन अवरोधात्मक फोक्सो रोग (COPD – २६%), र मधुमेह (२२%) अन्य प्रमुख स्वास्थ्य समस्या हुन्।
- मृत्युका तीन प्रमुख कारणहरू: COPD, हृदय रोग, र क्यान्सर।
- अल्जाइमर रोग तथा सम्बन्धित डिमेन्सिया (ADRD): सन् २०१५ मा ७८,००० केस रहेकोमा सन् २०३० सम्ममा यो संख्या दोब्बर हुने अनुमान गरिएको छ। ८० वर्षभन्दा माथिका जेष्ठ नागरिकमा यसको प्रकोप ११% रहेको छ।
मानसिक स्वास्थ्य पनि उत्तिकै चिन्ताजनक विषय हो। GBD को प्रतिवेदनले नेपाली जेष्ठ नागरिकमा करिब १७% मानसिक रोगको प्रकोप देखाएको छ, जसमा चिन्ता (४%) र अवसाद (९%) प्रमुख छन्।
🚨 २. प्रमुख चुनौतीहरू
नेपालका जेष्ठ नागरिकले स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न धेरै किसिमका चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ:
२.१ पारिवारिक हेरचाह प्रणालीको कमजोरी
नेपाली समाजमा वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्ने परम्परागत व्यवस्था (छोराछोरीले आमाबुबासँगै बस्ने प्रथा) द्रुत गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। युवाहरूको रोजगारीका लागि विदेश पलायन, र विवाहपछि आफ्नै परिवार बसाउने प्रवृत्ति बढेको छ। सन् १९९१ मा औसत ६ जना रहेको परिवारको आकार सन् २०२१ मा ४ जनामा झरेको छ, जसले धेरै जेष्ठ नागरिक एक्लै वा श्रीमान्/श्रीमतीसँग मात्र बस्न बाध्य भएका छन्। यसले उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा एक्लो (सामाजिक अलगाव) बनाएको छ र आवश्यक हेरचाह नपाउने जोखिम बढाएको छ।
२.२ स्वास्थ्य सेवा पहुँच र गुणस्तरमा समस्या
सरकारी नीतिहरूले जेष्ठ नागरिकलाई निःशुल्क स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था गरे पनि, व्यावहारिक रूपमा धेरै अवरोधहरू छन्:
- आर्थिक असमानता: स्वास्थ्य बीमा योजना भए पनि, औषधि र उपचारको थप खर्च धेरैका लागि वहन गर्न नसकिने हुन्छ। “हामीले स्वास्थ्य सेवा उपयोग गर्न धेरै आर्थिक समस्या छ। भर्खरै इन्जेक्सनको पैसा नभएर अस्पतालबाट फर्कनु पर्यो” — एक ७४ वर्षीया सहभागी।
- यातायात र दूरी: धेरै जिल्लाहरूमा स्वास्थ्य संस्था पुग्न दूरी, खराब सडक, र यातायातको कमीले गर्दा समस्या छ। “कहिलेकाहीँ हामी अस्पताल पुग्न पैदल हिँड्छौं, कहिले सार्वजनिक गाडी चढ्छौं” — एक सहभागी।
- स्वास्थ्य संस्थाको अवस्था: धेरै सरकारी अस्पतालहरूमा औषधिको अभाव, लामो पर्खाइ, र जेष्ठ नागरिकमैत्री सेवाको अभाव छ। “अस्पतालमा वृद्धवृद्धाका लागि मैत्रीपूर्ण वातावरण छैन। डाक्टरले राम्ररी सान्त्वना दिँदैनन्, लामो लाइनमा पर्खाउँछन्” — एक सहभागी।
- स्वास्थ्यकर्मी र सञ्चार: जेष्ठ नागरिक र स्वास्थ्यकर्मीबीचको खराब सञ्चार, र स्वास्थ्यकर्मीको असभ्य व्यवहार अर्को चुनौती हो।
२.३ दीर्घकालीन हेरचाह (Long-term Care) को अभाव
नेपालमा दीर्घकालीन हेरचाह सेवा (LTSS) को लगभग अभाव छ। पुनर्स्थापना (rehabilitation), प्यालिएटिभ केयर (palliative care), र सहायक बसोबास (assisted living) सुविधाहरू अत्यन्तै सीमित छन्। नेपालमा हाल जेरियाट्रिक (Geriatric) मा विशेषज्ञ चिकित्सकको संख्या अत्यन्त न्यून (केवल ४ जना) छ, र जेरियाट्रिक नर्सहरू लगभग अविद्यमान छन्। सन् २०२१ मा ‘जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य सेवा रणनीति २०२१-२०३०’ जस्ता नीतिहरू बने पनि, अपर्याप्त बजेट, पूर्वाधारको अभाव, र प्राथमिकताको कमीले कार्यान्वयनमा ठूलो चुनौती छ।
💡 ३. नीतिगत प्रयास र समाधानका उपायहरू
नेपाल सरकारले यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न केही महत्वपूर्ण कदमहरू चालेको छ:
📌 जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य सेवा रणनीति २०२१-२०३०
यो रणनीतिले सबै जेष्ठ नागरिकको लागि “अर्थपूर्ण, गुणस्तरीय, र स्वस्थ जीवन” को परिकल्पना गरेको छ। यसका मुख्य लक्ष्यहरू: जीवनभर स्वास्थ्य संरक्षण र प्रवर्द्धन, जेष्ठ नागरिकमैत्री स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको विकास, बहु-क्षेत्रीय समन्वय र साझेदारी, र परिवार तथा समुदायको सहायता प्रणालीलाई सुदृढ पार्नु हो।
📌 स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम
सरकारले स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम (NHIP) लागू गरेको छ, जसले निश्चित शुल्क तिरेपछि धेरै स्वास्थ्य सेवाहरू निःशुल्क पाउने व्यवस्था गरेको छ। जेष्ठ नागरिकका लागि यो कार्यक्रम झन् सहज बनाउन प्रयास भइरहेका छन्।
📌 WHO को ICOPE मोडेल
नेपालले विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को एकीकृत वृद्ध हेरचाह (ICOPE) मोडेललाई पायलट जिल्लाहरूमा कार्यान्वयन गरिरहेको छ। यो मोडेल रोगमा केन्द्रित नभई कार्यात्मक क्षमतामा केन्द्रित छ, र यसले स्वास्थ्य र सामाजिक सेवाहरूको समन्वयलाई जोड दिन्छ। तर, यसको कार्यान्वयनमा अपर्याप्त पूर्वाधार, जनशक्तिको अभाव, र सन्दर्भ-प्रणालीको कमजोरी मुख्य बाधा हुन्।
📊 ४. सारांश तालिका: मुख्य सूचकहरू
| सूचक | तथ्याङ्क / अवस्था |
|---|---|
| कुल जेष्ठ नागरिक संख्या (६०+) | २९,७७,३१८ (कुल जनसंख्याको १०.२१%, सन् २०२१) |
| औसत आयु | ७० वर्ष (सन् २०२०) |
| जीवन प्रत्याशा (सन् १९९०) | ५५ वर्ष |
| प्रमुख रोगहरू | पाचन (५५%), मांसपेशी (५०%), हृदय (३५%), मृगौला (३४%), COPD (२६%), मधुमेह (२२%) |
| मानसिक रोगको प्रकोप | १७% (अवसाद ९%, चिन्ता ४%) |
| अल्जाइमर/डिमेन्सिया प्रकोप | ~७% (८०+ मा ११%) |
| स्वास्थ्य सेवा उपयोग दर | ६५.४% (गण्डकी प्रदेशको एक अध्ययनमा) |
| प्रमुख चुनौतीहरू | पारिवारिक हेरचाहको कमी, आर्थिक अभाव, अस्पतालको पहुँच/गुणस्तर, दीर्घकालीन हेरचाहको अभाव, जनशक्ति अभाव |
| नीतिगत प्रयास | जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य रणनीति २०२१-३०, स्वास्थ्य बीमा, WHO ICOPE मोडेल |
| जेरियाट्रिक विशेषज्ञ | ~४ जना (अत्यन्त न्यून) |
🔍 निष्कर्ष: नेपालको जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य क्षेत्रले विगतका केही प्रगतिहरू (जीवन प्रत्याशा वृद्धि, नीतिगत प्रयास) हासिल गरे पनि, व्यावहारिक कार्यान्वयन, स्रोत परिचालन, र सेवाको पहुँच मा अझै ठूलो अन्तर छ। आगामी दिनमा, दिगो वित्तीय व्यवस्था, जनशक्ति विकास, परिवार-अनुकूल नीति, र दीर्घकालीन हेरचाह संरचनाको विकासलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र नेपालका जेष्ठ नागरिकले सम्मानजनक र स्वस्थ जीवन बिताउन सक्नेछन्।
💡 तपाईंको सुझाव: यदि तपाईंलाई जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्यको कुनै विशेष पक्ष (जस्तै: कुनै प्रदेशको अवस्था, स्वास्थ्य बीमाको प्रभावकारिता, वा दीर्घकालीन हेरचाहका विकल्प) बारे थप जान्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया कमेन्ट गर्नुहोस्।
यो लेख स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय, WHO, GBD २०१९ अध्ययन, Nepal Demographic and Health Survey (NDHS), र विभिन्न अध्ययन प्रतिवेदनहरूमा आधारित छ।