हावाबाटै हरियाली : रसुवाको वन पुनर्स्थापनामा ड्रोन प्रविधिको प्रयोग सुरु
रसुवा — डढेलोले नष्ट भएको वन क्षेत्रलाई पुनः हरियाली बनाउन रसुवामा पहिलो पटक ड्रोन प्रविधि (Unmanned Aerial Vehicle – UAV) प्रयोग गरी बीउ छर्ने कार्य सुरु भएको छ । आधुनिक भू–प्रविधि (Geospatial Technology) र कृत्रिम बुद्धिमत्ती (AI) मा आधारित यो अभियानले दुर्गम तथा कठिन भू–भागमा समेत वन पुनर्स्थापनाको नयाँ सम्भावना खोलेको छ । सोमबार आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका–३ स्थित ज्यार्सा गोठिन सामुदायिक वनमा डिभिजन वन कार्यालय रसुवा को आयोजनामा ड्रोनबाट बीउ बर्साइएको हो ।
पहिलो चरण : ३० हेक्टरमा १०० केजी बीउ छर्ने लक्ष्य
डढेलोबाट प्रभावित ४५५ हेक्टर क्षेत्रमध्ये पहिलो चरणमा ३० हेक्टर जमिनलाई लक्षित गरिएको छ । कुल १०० केजी बीउ छर्ने योजना रहे पनि प्रतिकूल मौसम (उच्च वायुप्रवाह र वर्षा) का कारण पहिलो दिन २० केजी मात्र छर्न सकिएको डिभिजन वन कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालयले शेष बीउ आगामी अनुकूल मौसममा छर्ने तयारी गरेको छ ।
माटो र हावापानीअनुसार वैज्ञानिक बीउ चयन
डिभिजन वन कार्यालय रसुवाका प्रमुख शम्भु तामाङका अनुसार स्थानीय हावापानी, माटोको प्रकृति र उचाइअनुसार वैज्ञानिक छनोट गरिएका बीउहरू प्रयोग गरिएको छ । ड्रोनमार्फत सल्लो (Pinus roxburghii), धुपी (Juniperus indica), खस्रु (Alnus nepalensis) लगायतका वनस्पतिका बीउसँगै राई घाँस (Eulaliopsis binata) र ह्वाइट क्लोभर (Trifolium repens) जस्ता घाँस प्रजातिका बीउसमेत मिसाइएको छ । “यसले वन पुनर्स्थापनासँगै खर्क व्यवस्थापन र पशुपालनलाई समेत सहयोग पु¥याउनेछ,” तामाङले बताए ।
दुर्गम भौगोलिक अवस्थामा ड्रोन सहायक
विसं २०६५ को भीषण डढेलोले यस क्षेत्रका सल्ला, लालीगुराँस, धुपी, खस्रुलगायत हजारौँ बहुमूल्य वनस्पति नष्ट भएका थिए । १६ हजारभन्दा बढी रुखको क्षति भएको उक्त वन क्षेत्रमा यसअघि ३० हजार बढी बिरुवा रोपिएको भए पनि कठिन भौगोलिक अवस्था र ठाडो भिरालो भू–भागका कारण परम्परागत विधि (मानवीय श्रम) ले सीमित सफलता मात्र दिएको थियो । त्यसैले, अहिले टेक्नोलोजी–असिस्टेड रिजेनेरेशन (TAR) को अवधारणा अन्तर्गत ड्रोन प्रविधि अपनाइएको हो, जसले दुर्गम ठाउँमा समेत सहज, द्रुत र सटीक रूपमा बीउ बिजारण गर्न सक्छ ।
बीउसँगै पोषक तत्व र हाइड्रोजेल : अंकुरण दर बढाउने चाबी
त्रिभुवन विश्वविद्यालय वन विज्ञान अध्ययन संस्थानका प्राध्यापक राजेश राईले ड्रोन प्रविधिले समय, श्रम र लागत बचत गराउनुका साथै वैज्ञानिक परिशुद्धता पनि प्रदान गर्ने बताए । उनका अनुसार डढेलोपछि माटोको उमार शक्ति कमजोर हुने भएकाले बीउमा आवश्यक पोषक तत्व, बायोचार (Biochar) र हाइड्रोजेलसमेत मिसाएर छरिएको छ । “हाइड्रोजेलले माटोमा नमी जोगाउन मद्दत गर्छ भने बायोचारले माटोको संरचना सुधार्छ, जसले गर्दा बीउ अंकुरण दर ६०–७०% सम्म पुग्न सक्छ,” उनले भने ।
तीन वर्षे दीर्घकालीन अभियान र भावी सम्भावना
यस अभियानमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय वन विज्ञान अध्ययन संस्थान, वन तथा भू–संरक्षण विभाग, र स्थानीय सामुदायिक वन समूह को प्राविधिक तथा सहयोगात्मक भूमिका रहेको छ । कार्यालयले लगातार तीन वर्षसम्म यो अभियान जारी राख्ने योजना बनाएको छ, जसमा प्रत्येक वर्ष १००–१५० केजी बीउ ड्रोनमार्फत छर्ने लक्ष्य राखिएको छ । यसअघि रोपिएका ३० हजार बिरुवाको संरक्षणका लागि तारबार (ग्याबियन जाली) समेत गरिएको छ । ड्रोनबाट बीउ छर्ने यो नवीन अभ्यासले डढेलो प्रभावित वन क्षेत्रको पुनःस्थापनामा दूरगामी सम्भावना सिर्जना गरेको छ र यसलाई अन्य जिल्लाका डढेलोप्रभावित वन क्षेत्रमा पनि मोडेलका रूपमा लागू गर्न सकिने विज्ञहरूले बताएका छन् ।