रसुवा । गोसाइँकुण्ड मेलालाई सुरक्षित, स्वच्छ र व्यवस्थित बनाउन गोसाइँकुण्ड मेला व्यवस्थापन समिति गठन गरिएको छ। लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत डा. श्यामप्रसाद साहको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले यात्रुलाई सहज सेवा उपलब्ध गराउन ११ वटा उप–समितिहरू गठन गरेको छ, जसमा सरसफाइ तथा वातावरण संरक्षण, स्वयंसेवक परिचालन, स्वास्थ्य सेवा, प्रचार–प्रसार, यातायात व्यवस्थापन, अनुगमन, समन्वय तथा आन्तरिक व्यवस्थापन, अस्थायी आवास (छाप्रो) निर्माण, खानाका परिकारको दररेट निर्धारणलगायतका समितिहरू रहेका छन्। यसअघि ९ वटा उपसमिति गठन भएकोमा यसपटक ११ वटा पुर्‍याइएको हो।

यस अभियानमा गोसाइँकुण्ड क्षेत्र विकास समिति, लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका, होटल व्यवसायी तथा स्थानीय सरोकारवाला निकायहरूले आवश्यक सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। गाउँपालिकाले यात्रुले प्रयोग गर्ने सवारी साधनको पार्किङ तथा आवश्यक व्यवस्थापनको जिम्मेवारी समेत लिएको छ।

प्रत्येक वर्ष जनैपूर्णिमाका अवसरमा गोसाइँकुण्डमा विशाल मेला लाग्छ। यस वर्ष भदौ १ गते नागपञ्चमी र भदौ ७ गते पुत्रदा एकादशी परेकाले काठमाडौं उपत्यकासहितका भक्तजनहरू भदौ १ गतेदेखि नै गोसाइँकुण्डतर्फ उक्लिन थाल्ने अनुमान गरिएको छ। यो मेला केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपालको एक प्रमुख धार्मिक तथा पर्वतीय पर्यटन महोत्सवका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

गोसाइँकुण्डबारे संक्षिप्त टिप्पणी

 हिमालको काखमा स्वर्गको झलक

समुद्री सतहबाट ४,३८० मिटर (१४,६०० फिट) को उचाइमा रसुवा जिल्लाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–६ मा अवस्थित गोसाइँकुण्ड ताल नेपालको एक अद्वितीय धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य हो। करिब १३.८० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस पवित्र तालले प्रत्येक वर्ष हजारौं तीर्थयात्री र पर्यटकहरूलाई आफ्नो ओरालोमा बोलाउँछ। यो केवल एक ताल मात्र होइन, हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मका अनुयायीहरूका लागि परम पवित्र तीर्थस्थल हो। गोसाइँकुण्डलाई नेवारीमा ‘सिलु’, तामाङ भाषामा ‘ग्वेलाचेन’, तिब्बतीमा ‘सिसाङ्ख’ भनिन्छ। यसको धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र जैविक विविधताले यस क्षेत्रलाई नेपालकै एक महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ।

धार्मिक महत्व : हिन्दू–बौद्ध आस्थाको साझा थलो

हिन्दू धर्मावलम्बीको आस्था

हिन्दू धर्मग्रन्थअनुसार गोसाइँकुण्डको उत्पत्ति भगवान शिवसँग जोडिएको छ। सत्ययुगमा देवता र दानवले समुद्र मथन गर्दा ‘हलाहल’ नामक कालकूट विष उत्पन्न भयो। विश्वको रक्षाका लागि भगवान शिवले त्यो विष पिए तर घाँटीमा अड्कियो, जसका कारण उनको घाँटी नीलो भयो र उनी ‘नीलकण्ठ’ कहलिए। विषको डाहा शान्त पार्न शिवजीले आफ्नो त्रिशूलले पहरामा प्रहार गर्दा त्रिशूलधाराबाट पानी निस्कियो र त्यही पानी जमेर गोसाइँकुण्डको सिर्जना भएको मान्यता छ।

‘गोसाइँकुण्ड’ नामको अर्थ ‘गो’ (गाई/इन्द्रिय) र ‘स्वामी’ (मालिक) बाट ‘इन्द्रियजयी’ भन्ने बुझिन्छ। कुण्डको बीचमा भगवान शिव विराजमान रहेको विश्वास गरिन्छ। यहाँ स्नान गर्दा पापको नाश हुने, पितृको मोक्ष हुने र मनोकामना पूर्ण हुने धार्मिक विश्वास छ। गंगादशहरा र जनैपूर्णिमाका अवसरमा यहाँ विशाल मेला लाग्छ, जहाँ नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै भारतबाट समेत हजारौं भक्तजन पवित्र जलमा स्नान गर्न आउँछन्।

बौद्ध धर्मावलम्बीको आस्था

बौद्ध धर्ममा गोसाइँकुण्डलाई बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरसँग जोडेर पूजा गरिन्छ। तामाङ समुदायको किम्वदन्तीअनुसार महादेवका दाजु ‘छोना’ले राम्रो ठाउँ पाएर भाइलाई बिर्सेपछि महादेवले त्रिशूलले पहरामा हान्दा दुध र पानी मिसिएर सेतो कुण्ड उत्पत्ति भयो, जसलाई तामाङहरूले ‘छोकर’ (सेतो कुण्ड) भन्छन्। यसैले गोसाइँकुण्ड हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायको साझा तीर्थस्थलको रूपमा स्थापित छ।

प्राकृतिक र जैविक विविधता : रामसार क्षेत्रको गौरव

गोसाइँकुण्ड लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रभित्र पर्दछ। यसको महत्वलाई मध्यनजर गर्दै असोज ५, २०६४ (२३ सेप्टेम्बर २००७) मा १,०३० हेक्टर क्षेत्रलाई रामसार सूची (आर्द्रभूमिको अन्तर्राष्ट्रिय महत्वपूर्ण स्थल) मा सूचिकृत गरिएको छ।

यस क्षेत्रको जैविक विविधता अत्यन्तै समृद्ध छ। यहाँ हिमचितुवा, रातो हाब्रे (रेडपाण्डा), कस्तुरी मृग, हिमाली थार लगायतका लोपोन्मुख वन्यजन्तुहरूको बासस्थान रहेको छ। वनस्पतिमा ल्यारिक सल्लो, १० भन्दा बढी प्रजातिका लालीगुराँस र सुनाखरी पाइन्छन्। कुण्डको पानी प्रतिसेकेन्ड ३५ लिटर भित्रिन्छ भने ६० लिटर बाहिरिन्छ, जसले यसको जलचक्रलाई सन्तुलित राख्छ। यो क्षेत्र वानस्पतिक र जैविक विविधताको अद्भुत संगम हो, जहाँ धार्मिक आस्था र प्रकृतिको संरक्षण सँगसँगै अघि बढेको छ।

सांस्कृतिक विविधता र स्थानीय समुदाय

गोसाइँकुण्ड क्षेत्र तामाङ समुदायको भेषभूषा, संस्कृति, नाच र परम्पराले समृद्ध छ। तामाङहरूको आफ्नै भाषा, पहिरन र चाडपर्वहरू छन्, जसले यस क्षेत्रलाई थप जीवन्त बनाउँछ। यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूले आफ्नो पुरानो संस्कृति र जीवनशैली अझै जोगाएका छन्।

अमरसिंह थापाको ‘अमरसिंह गुफा’ र तामाङ सम्पदा मार्ग (तामाङ हेरिटेज ट्रेल) ले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई अझ बढाएको छ। गोसाइँकुण्ड, हेलम्बु, लाङटाङ र तामाङ सम्पदा मार्ग एक–आपसमा जोडिएका छन्, जसले सांस्कृतिक पर्यटन को सम्भावनालाई व्यापक बनाएको छ।

पर्यटकीय सम्भावना र विकास

गोसाइँकुण्ड नेपालकै तेस्रो प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा दिनानुदिन चर्चित बन्दै गएको छ। यस क्षेत्रको पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि गोसाइँकुण्डको एकीकृत विकास योजना अन्तर्गत गुम्बा घरको सिभिल निर्माण, विद्युतीय कार्यलगायतका पूर्वाधार विकासका कार्यक्रम अघि बढिरहेका छन्। त्यस्तै, हेलम्बु–गोसाइँकुण्ड जोड्ने ‘ग्रेट हिमालयन ट्रेल’ निर्माणको काम पनि अघि बढेको छ।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो छ महिनामा मात्र ३२ हजारभन्दा बढी पर्यटकले रसुवाका प्रमुख गन्तव्यहरूको अवलोकन गरेका छन्, जसमा गोसाइँकुण्डको प्रमुख योगदान रहेको छ। वर्षैभरि तीर्थयात्री आउने भए पनि गंगादशहरा र जनैपूर्णिमामा विशेष मेला लाग्ने हुँदा त्यतिबेला पर्यटकको चाप अत्यधिक हुन्छ।

 चुनौती र व्यवस्थापन

• उच्च हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित यस तीर्थस्थलका आ–आफ्नै चुनौतीहरू छन् :
• भौगोलिक कठिनाइ : ४,३८० मिटरको उचाइ र कठिन पदमार्ग
• मौसम जोखिम : जाडोमा ताल जम्ने, हिउँदमा यात्रा कठिन
• स्वास्थ्य जोखिम : उच्च उचाइका कारण लेक लाग्ने समस्या
• सरसफाइ व्यवस्थापन : ठूलो संख्यामा आउने तीर्थयात्रुका कारण फोहोर व्यवस्थापन
• पूर्वाधार अभाव : पर्याप्त आवास, स्वास्थ्य सेवा र सञ्चारको अभाव

यी चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न गोसाइँकुण्ड क्षेत्र विकास समिति, लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज, गाउँपालिका र होटल व्यवसायीहरूले समन्वयात्मक प्रयास गरिरहेका छन् । उप–समितिहरूमार्फत स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ, आवास, यातायात र खानाको दररेट निर्धारणलगायतका विषयमा काम भइरहेको छ।

आस्था र प्रकृतिको अमर सम्बन्ध

गोसाइँकुण्ड धार्मिक आस्थाको केन्द्र, प्राकृतिक सम्पदाको गहना र सांस्कृतिक विविधताको जीवन्त संगम हो। हिन्दू–बौद्ध दुवै धर्मले पवित्र मान्ने यो तीर्थस्थलले वर्षेनी हजारौं भक्तजन र पर्यटकको मन जितिरहेको छ। मेला व्यवस्थापन समितिले ११ वटा उप–समितिहरू गठन गरी यात्रुको सुरक्षा, स्वच्छता र सुविधालाई प्राथमिकता दिएको छ। रामसार क्षेत्रको रूपमा यसको जैविक विविधता संरक्षण, तामाङ तथा अन्य समुदायको सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, र एकीकृत विकास योजनामार्फत पर्यटन पूर्वाधारको विस्तारले गोसाइँकुण्डलाई नेपालको एक प्रमुख धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्ने निश्चित छ। यसको दिगो विकास र संरक्षणका लागि राज्य, स्थानीय निकाय, समुदाय र सरोकारवाला सबैको सामूहिक प्रयास आवश्यक छ—ताकि आउने पुस्ताले पनि यस स्वर्गीय तीर्थको दर्शन र अनुभव गर्न पाओस्।