नाग महिमा, नागपञ्चमी र नाग मन्त्रहरूको सम्पूर्ण जानकारी

१. नाग महिमा (नागको गरिमा)

नागहरू हिन्दु, बौद्ध र जैन धर्ममा अत्यन्तै पूजनीय मानिन्छन्। पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार नाग र सर्प कश्यप ऋषि र उनकी कान्छी पत्नी कद्रूका सन्तान हुन् । नागहरू इच्छाधारी हुने भएकाले मानव र नाग दुवै रूप लिन सक्थे । 

नागहरूको महिमा पौराणिक कथाहरूमा यसरी वर्णन गरिएको छ:

• भगवान शिवले नागको माला गलामा लगाउनुहुन्छ

• भगवान विष्णु जलमाथि शेष नागको शैयामा फणको छातामुनि शयन गर्नुहुन्छ

• समुद्र मन्थनको समयमा नागलाई डोरी (नेती) का रूपमा प्रयोग गरिएको  थियो  । 
  भगवान श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद गीतामा भन्नुभएको छ: “म सर्पहरूमा वासुकी हुँ र नागहरूमा शेष हुँ”

• देवासुर सङ्ग्राममा नागहरूले देवताहरूलाई ठूलो सहयोग गरेका  थिए । 

नेपालको सन्दर्भमा, नागको विशेष स्थान छ। महामञ्जुश्रीले चोभारको डाँडो छेदन गरी पानी निकास गराउँदा त्यहाँ बास गरिरहेका नागहरू बाहिर बगेका थिए। तीमध्ये कर्कोटक नाग राजालाई चोभारको टौदहमा बास गराउने व्यवस्था गरियो । 

नेपाली समाजमा नागलाई शत्रु र मित्र दुवै रूपमा लिने गरिन्छ। कसैले नागलाई खेलाई नागको जीवनचर्यालाई आफ्नो इच्छा अनुसार प्रदर्शन गर्ने नाग जाति पनि  छ । 

२. नागपञ्चमी कसरी सुरू भयो ?

नागपञ्चमीको सुरुवात वैदिक कालदेखि नै भएको मानिन्छ। हिन्दु पञ्चाङ्ग अनुसार साउन महिनाको शुक्ल पक्षको पाँचौँ दिन नागपूजा गरिन्छ । 

प्रमुख पौराणिक कथा

आस्तिक मुनिले साउन शुक्ल पञ्चमीको दिन नागहरूलाई बचाएका थिए। यसैले हरेक वर्ष यस तिथिमा नागपञ्चमी मनाइन्छ।

नेपालको ऐतिहासिक सन्दर्भ

नेपालमा राजा प्रताप मल्लको शासनकालमा देशमा वर्षा नभएर ठूलै हाहाकार मच्चिएको थियो। राजा प्रताप मल्लले राजगुरूसँग सल्लाह गरी शान्तिपुरभित्र पसी पुस्तक बाहिर निकालेर घाममा सुकाउँदा पानी परेको कुरा वंशावली र इतिहासमा उल्लेख छ । 

नागपञ्चमीको विशेषता

• वर्षायामको समाप्ति र हिउँदको आगमनको संकेतका रूपमा नागपञ्चमी मनाइन्छ ।       
  श्रावण शुक्ल पञ्चमी तिथिका दिनबाट वर्षायाम समाप्त भएर हिउँद सुरु हुने मानिन्छ

• यस दिन कुनै शुभ तथा मांगलिक कार्य गर्न साइत हेर्नु     पर्दैन । 

३. घरमा नाग टाँस्दा हुने लाभ

नागपञ्चमीको दिन घरको ढोकामा नागको तस्बिर टाँसेर पूजा गर्ने प्रचलन छ ।   यसका धेरै लाभहरू छन्:

धार्मिक लाभ

१. चट्याङको भय नाश – घरको ढोकामा नागको चित्र टाँस्दा घरमा चट्याङ नलाग्ने धार्मिक विश्वास छ । 

२. आगोको भय नाश – आगो तथा सर्पको भय नहुने विश्वास छ

३. विषको भय नाश – नवनाग स्तोत्रको पाठ गर्नाले विषभयं नाश हुन्छ (तस्मे विषभयं नास्ति)

४. सर्पदोष निवारण – भूमिमा नाग देवताको बास भए आजकै दिन विधिवत् पूजाआजा गरी पन्छाए नागको दोषबाट मुक्त हुने विश्वास छ । 

वैज्ञानिक/पर्यावरणीय महत्व

• नागको पूजा गर्नाले वातावरणमा छरिएका विषालु तत्त्व एवं वस्तुलाई शोषण गरेर वातावरण स्वच्छ र सन्तुलित राख्नमा भूमिका खेलेको  हुन्छ ।      

• नाग र सर्पले वातावरण तथा पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गरी मानव जातिलाई ठूलो गुण लगाएका छन्

• अन्नबाली खाने ५० प्रतिशत मुसा सर्पले  खान्छ । 

• भ्यागुता, मुसा र किराफट्यांग्रा खाएर सर्पले पारिस्थितिक प्रणालीमा सन्तुलन कायम गर्छ

पूजा विधि

यस दिन बिहानै उठी स्नान गरी दीप, कलश, गणेश गरी गोबरको नाग बनाई पूजाआजा  गरिन्छ । नागको चित्रमा दही, दुबो, कुश, सिन्दुर, चन्दन आदिले पूजा गरी घरको ढोकामा टाँस्ने गरिन्छ । 

४. कुन महिनामा नागको शीर कता हुन्छ ?

ज्योतिष शास्त्र र वास्तु शास्त्र अनुसार प्रत्येक ३ महिनामा नागदेवताको मुख (शीर) को दिशा परिवर्तन हुन्छ। यो जानकारी विशेषगरी घरको जग (नीव) खन्ने बेलामा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ।

प्रचलित ३/३ महिनाको नागशीर तालिका

जसलाई संस्कृत श्लोकमा यसरी वर्णन गरिएको छ ।

भाद्रत्रये शिरः प्राच्यां याम्यां मार्गत्रये शिरः।
फाल्गुनत्रितये पश्चाच्छिरो ज्येष्ठत्रयोत्तरे॥

सरल अर्थ

भाद्रत्रये शिरः प्राच्याम् — भाद्रपद, आश्विन र कार्तिकमा नागको शीर पूर्व दिशामा।

• याम्यां मार्गत्रये शिरः — मार्गशीर्ष, पौष र माघमा नागको शीर दक्षिण दिशामा।
• फाल्गुनत्रितये पश्चात् शिरः — फाल्गुन, चैत्र र वैशाखमा नागको शीर पश्चिम दिशामा।
• ज्येष्ठत्रय उत्तरः — ज्येष्ठ, आषाढ र श्रावणमा नागको शीर उत्तर दिशामा।

 राहुको सम्बन्ध नागसँग र केतुको सम्बन्ध नागिनीसँग जोडिएको छ, र यी ग्रहहरूको दिशा अनुसार नागको मुखको दिशा निर्धारण गरिन्छ।

५. नाग मन्त्रहरू (नेपाली भावार्थ सहित)

क. अष्टनाग स्तोत्र (आठ नागहरूको स्तोत्र)

संस्कृत:

अनन्तो वासुकि: पद्मो महापद्ममश्च तक्षक: ।
कुलीर: कर्कट: शङ्खश्चाष्टौ नागा: प्रकीर्तिता: ॥

नेपाली भावार्थ:

यी हुन् आठ प्रमुख नागराजाहरू:
१. अनन्त (शेष) – जसमाथि भगवान विष्णु शयन गर्छन्
२. वासुकि – समुद्र मन्थनको डोरी
३. पद्म – कमल जस्तै शोभायमान
४. महापद्म – महान कमल
५. तक्षक – अत्यन्तै शक्तिशाली
६. कुलीर – केकडा जस्तो
७. कर्कट – दहीमा बस्ने
८. शङ्ख – शङ्ख जस्तो सेतो

ख. सर्पसूक्त (विभिन्न लोकका सर्पहरूलाई नमस्कार)

संस्कृत:

ब्रह्मलोकेषु ये सर्पा शेषनाग परोगमा:।
नमोस्तुतेभ्य: सर्पेभ्य: सुप्रीतो मम सर्वदा।।

नेपाली भावार्थ:
ब्रह्मलोकमा जति पनि सर्पहरू छन्, जसको नेतृत्व शेषनागले गर्नुहुन्छ, ती सबै सर्पहरूलाई मेरो नमस्कार छ। ती सबै सधैं मप्रति प्रसन्न रहून्।

ग. नवनाग स्तोत्र (नौ नागहरूको स्तोत्र)

संस्कृत:

अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलं
शन्खपालं ध्रूतराष्ट्रं च तक्षकं कालियं तथा
एतानि नव नामानि नागानाम च महात्मनं
सायमकाले पठेन्नीत्यं प्रातक्काले विशेषतः
तस्य विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत

नेपाली भावार्थ:
अनन्त, वासुकि, शेष, पद्मनाभ, कम्बल, शङ्खपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक र कालिय – यी नौ महात्मा नागहरूको नाम बिहान-बेलुका नित्य पाठ गर्नाले त्यस व्यक्तिलाई विषको कुनै डर रहँदैन र सबै ठाउँमा विजय प्राप्त हुन्छ।

घ. नाग गायत्री मन्त्र

संस्कृत:

ॐ नवकुलाय विद्यमहे विषदंताय धीमहि
तन्नो सर्प: प्रचोदयात्

नेपाली भावार्थ:
“हामी नवकुल (नौ कुलका नाग) को ध्यान गर्छौं, विषदन्त (जसको दाँतमा विष छ) उहाँलाई ध्यान गर्छौं, त्यो सर्पदेव ले हाम्रो बुद्धिलाई प्रेरित गरोस्।”

यो मन्त्र ध्यान र बुद्धि वृद्धि को लागि अत्यन्तै प्रभावशाली मानिन्छ।

ङ. नागस्तुति (नागहरूको प्रार्थना)

संस्कृत:

एतैत सर्पा: शिवकण्ठभूषा ।
लोकोपकाराय भुवं वहन्त: ।।
भूतै: समेता मणिभूषिताङ्गा: ।
गृह्णीत पूजां परमं नमो व: ।।

नेपाली भावार्थ:
यी सर्पहरू शिवजीको कण्ठमा भूषण हुन्, संसारको कल्याणको लागि धरती धारण गर्छन्। यिनीहरू मणिभूषित छन्, कृपया हाम्रो पूजा स्वीकार गर्नुहोस्, हामी तपाईंहरूलाई नमस्कार गर्छौं।

च. रक्षा मन्त्र (वज्र र अग्निबाट बचाउ)

संस्कृत:

अगस्त्यश्च पुलस्त्यश्च वैशम्पायन एव च ।
सुमन्तुजैमिनिश्चैव पञ्चैते वज्रवारका: ॥
मुने: कल्याणमित्रस्य जैमिनेश्चापि कीर्तनात् ।
विद्युदग्निभयं नास्ति लिखितं गृहमण्डल ॥

नेपाली भावार्थ:
अगस्त्य, पुलस्त्य, वैशम्पायन, सुमन्तु र जैमिनी – यी पाँच ऋषिहरूको नाम मात्र स्मरण गर्दा (वा लेख्दा) घरमा बिजुली (वज्र) र आगो (अग्नि) बाट हुने डर नाश हुन्छ।

यो मन्त्र घरको ढोकामा लेखेर वा स्मरण गरेर पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

छ. वैदिक सर्प सूक्त

संस्कृत:

ॐ नमोस्तु सर्पेभ्योयेकेचपृथिवीमनु येsअन्तरिक्षेयेदिवितेब्भ्य: सर्पेब्भ्योनम: ।
याsइषवोयातुधानानांय्येवाव्वनस्प्पतिँरनु । येवावटेषुशेरतेतेब्भ्य: सर्पेब्भ्योनम: ।
येवा मीरोचनेदिवोयेवासूर्य्यस्यरश्मिषु । येषामप्पसुसदस्कृतन्तेब्भ्य: सर्पेब्भ्योनम: ।।

नेपाली भावार्थ:
पृथ्वीमा, अन्तरिक्षमा, आकाशमा, बाणमा, रूखमा, खाडलमा, सूर्यकिरणमा र पानीमा बस्ने जति पनि सर्पहरू छन्, ती सबैलाई नमस्कार।

यो एक सार्वभौमिक प्रार्थना हो जसले सबै ठाउँका सर्पहरूलाई सम्बोधन गर्छ।

६. निष्कर्ष

नागपञ्चमी धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण पर्व हो। यसले:

• प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई दर्शाउँछ

• सर्पहरूको संरक्षणको सन्देश  दिन्छ । 

• वातावरणीय सन्तुलनको महत्व बुझाउँछ ।

• विष, आगो र चट्याङबाट बचाउने धार्मिक विश्वास राखिन्छ । 

• सन्देश: नागपञ्चमीको पावन अवसरमा नाग देवताको पूजा गर्नुका साथै सर्पहरूको संरक्षण गर्ने प्रण गरौं। सर्पहरू प्रकृतिका अमूल्य सम्पत्ति हुन्, तिनीहरूलाई मार्नुहुँदैन, जोगाएर लाभ लिनुपर्छ । 

            सबैलाई नागपञ्चमीको शुभकामना !