तिहार (यमपञ्चक): उज्यालो, आत्मियता र प्रकृति पूजाको पावन उत्सव
नालीबेली तिहारको
तिहार (यमपञ्चक): उज्यालो, आत्मियता र प्रकृति पूजाको पावन उत्सव
✦ नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो र सबैभन्दा सुन्दर चाड ✦
तस्वीर: नेपाली तिहार पर्वको सांस्कृतिक झलक (स्रोत: ourrasuwa.com)
सारांश
तिहार नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो र सबैभन्दा सुन्दर चाड हो। कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन मनाइने भएकाले यसलाई धार्मिक रूपमा ‘यमपञ्चक’ भनिन्छ। यो केवल बत्ती, मिठाई र सेलरोटीको पर्व होइन — यो मानव, प्रकृति र पशुपन्छीबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने पावन उत्सव हो।
१. तिहारका दुई पौराणिक आधार
तिहारको धार्मिक मान्यता दुईवटा समानान्तर कथाहरूमा आधारित छ:
- यमराज र यमुनाको कथा: धार्मिक विश्वासअनुसार यी पाँच दिन मृत्युका देवता यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घरमा पाहुना बस्न आउँछन्। यमुनाले दाजुको स्वागत-सत्कार र पूजा गरिन्, र यमराज प्रसन्न भएर बहिनीको प्रेम र प्रार्थनाले मृत्युको भय नहुने वरदान दिए। यही विश्वास भाइटीकाको मूल आधार हो।
- बलिराजाको कथा: भगवान् विष्णुको वामन अवतारबाट पाताल लोकको राजा बन्ने वरदान पाएका महादानी असुर राजा बलि वर्षको यही पाँच दिन पृथ्वी लोकमा आफ्नो जनता भेट्न आउने जनविश्वास छ। त्यसैले देउसी-भैलोमा “बलि राजाले पठाए” भन्ने परम्परा छ।
२. पाँच दिनको महत्व: दिनअनुसारको पूजा
काग तिहार — सन्देशवाहकको पूजा
यमपञ्चकको पहिलो दिन कागको पूजा गरिन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थमा कागलाई यमराजको दूत र सन्देशवाहक मानिएको छ। कागलाई खुसी पार्दा यमराजले अप्रिय सन्देश ल्याउँदैनन् र घरमा अकाल मृत्यु हुँदैन भन्ने विश्वास छ। वैज्ञानिक रूपमा काग प्रकृतिको ‘सरसफाइ दूत’ (Scavenger) पनि हो — यसले फोहोर र कीराहरू खाएर वातावरण सफा राख्छ।
कुकुर तिहार — वफादार साथीको पूजा
दोस्रो दिन मानवको सबैभन्दा भरपर्दो साथी कुकुरको पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई यमराजको वाहन र यमलोकको ढोका कुरेर बस्ने ‘श्याम’ र ‘शबल’ नामक चार आँखा भएका कुकुरका रूपमा स्मरण गरिन्छ। महाभारतको कथामा युधिष्ठिरको स्वर्गारोहण यात्रामा कुकुरले अन्तिम समयसम्म साथ दिएको उल्लेख छ। यस दिन कुकुरलाई माला र टीका लगाई मनपर्ने खानेकुरा खुवाइन्छ।
गाई तिहार र लक्ष्मी पूजा — वैभव र समृद्धिको उत्सव
तिहारको सबैभन्दा उज्यालो र महत्त्वपूर्ण दिन कार्तिक कृष्ण औँसी हो। बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने बेलुका धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ।
- गाई पूजा: गाईलाई हिन्दू धर्ममा पूजनीय, राष्ट्रिय जनावर र ‘गौमाता’ का रूपमा मानिन्छ। गाईको दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँत (पञ्चगव्य) चोखो र स्वास्थ्यका लागि अमृतसमान मानिन्छ।
- लक्ष्मी पूजा: घरको मूल ढोकादेखि पूजाकोठासम्म लक्ष्मीका पाइलाहरू बनाइन्छ। घर-घरमा पाला, मैनबत्ती र झिलिमिली बत्ती बालेर दीपावली गरिन्छ।
- देउसी-भैलोको सुरुवात: यही रातदेखि चेलीबेटीहरू घर-घरमा पुगेर भैलो खेल्ने गर्छन्, राजा बलिको गाथा गाउँदै परिवारको कल्याणको कामना गर्छन्।
गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा र म्हः पूजा — प्रकृतिको सम्मान
कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन भूगोल र प्रकृतिको पूजा गरिन्छ। फरक-फरक समुदायमा तीनवटा महत्त्वपूर्ण पूजा हुन्छन्:
- गोवर्धन पूजा: भगवान् श्रीकृष्णले गोकुलवासीको रक्षा गर्न गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो कान्छी औंलाले उचालेको घटनाको सम्झनामा घरको आँगनमा गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाई पूजा गरिन्छ। यसले प्रकृति र पहाड जोगाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
- गोरु पूजा (हल तिहार): कृषिप्रधान नेपालमा वर्षभरि खेत जोतेर अन्न उब्जाउन सहयोग गर्ने गोरुलाई पूजा गरिन्छ र मिठो खानेकुरा दिइन्छ।
- म्हः पूजा (नेवार समुदाय): नेवार समुदायले आफ्नो आत्मा र शरीरको पूजा (म्हः पूजा) गर्छन् — शरीर स्वस्थ र पवित्र रहे मात्र संसार जित्न सकिन्छ भन्ने दर्शन हो। यसै दिन नेवार समुदायको नयाँ वर्ष ‘नेपाल संवत्’ को पनि सुरुवात हुन्छ।
भाइटीका — दिदीबहिनी र दाजुभाइको अमर प्रेम
यमपञ्चकको अन्तिम र सबैभन्दा भावुक दिन कार्तिक शुक्ल द्वितीया अर्थात् भाइटीका हो। यो दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्छन्।
- यमराजको बाटो छेक्ने परम्परा: दिदीबहिनीले मूल ढोकाको सँघारमा ओखर राखेर लोहोराले फुटाई दाजुभाइको काल वा शत्रुको नाश गर्छन्। दाजुभाइको रक्षाका लागि तेल र पानीको घेरा हालेर यमराजको बाटो छेकिन्छ।
- सप्तरङ्गी टीका र मखमली माला: दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सूर्यका सात किरण र जीवनका सात रङको प्रतीक सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। कहिल्यै नओइलाउने मखमली फूलको माला पहिराउँदै यमुनाले यमराजसँग मागेको वरदानजस्तै दाजुभाइको आयु पनि अमर रहोस् भनी कामना गर्छन्।
- सगुन र उपहार: दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई भिटामिन ‘सी’ ले युक्त बिमिरो, मसला (काजु, बदाम, ओखर) र सेलरोटी सगुनका रूपमा दिन्छन् भने दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार र दक्षिणा दिएर उनीहरूको रक्षा गर्ने संकल्प गर्छन्।
३. माईती-चेलीको सम्बन्ध: भाइटीकाको सामाजिक अर्थ
भाइटीकाको सबैभन्दा गहिरो सामाजिक अर्थ माईती-चेलीको सम्बन्धमा निहित छ। नेपाली समाजमा विवाहित छोरी (चेली) माइतीबाट टाढा बस्नुपर्ने हुन्छ। भाइटीकाको दिन चेली माइती फर्किन्छिन्, दाजुभाइसँग भेट्छिन्, र टाढिएको सम्बन्धलाई पुनः जोड्छिन्।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार भाइटीका लामो समयसम्म भेटघाट नभएका दाजुभाइबीच भेट गराउने, सम्बन्धमा आएको चिसोपन हटाउने र सम्बन्धलाई दिगो बनाउने माध्यम हो। मखमली कहिल्यै ओइलाउँदैन, सयपत्रीको रङ फिका हुँदैन, र दूबो सधैं हरियो रहन्छ — यी प्रतीकहरूले सम्बन्धको अटुटता र दीर्घायु लाई जनाउँछन्।
यसरी भाइटीका रक्त सम्बन्धको पुनर्मिलन मात्र होइन, यसले विवाहपछि टाढिएका चेली र माइतीबीचको भावनात्मक सेतुलाई कायम राख्ने काम गर्छ। आधुनिक समयमा पनि, जब परिवारहरू भूगोलमा छरिएका छन्, भाइटीकाले वर्षको एक पटक भए पनि परिवारलाई एकै ठाउँमा ल्याउने बलियो सांस्कृतिक बन्धनको रूपमा काम गरिरहेको छ।
४. निष्कर्ष: तिहार एउटा जीवन दर्शन
तिहार केवल एउटा चाड मात्र होइन, यो एउटा जीवन दर्शन हो। काग र कुकुरको पूजाले प्राणी जगत्प्रतिको प्रेम सिकाउँछ; गाई र गोरुको पूजाले कृषि र मानव श्रमको सम्मान गर्छ; गोवर्धन पूजाले प्रकृति र पर्यावरण संरक्षणको पाठ पढाउँछ; र लक्ष्मी पूजा तथा भाइटीकाले परिवारमा आर्थिक समृद्धि र मानवीय सम्बन्धहरूलाई अझ प्रगाढ बनाउँछन्। उज्यालो र अमिट सम्बन्धहरूको यो अनुपम संगम नै हाम्रो गौरवशाली तिहार हो।
#यमपञ्चक
#भाइटीका
#यमराज
#बलिराजा
#माईतीचेली
#नेपाल
उज्यालो, आत्मियता र प्रकृति पूजाको पावन उत्सव — शुभ तिहार!
🏷️ ट्यागहरू
👤 यस लेखकका अन्य लेखहरू
🔗 सम्बन्धित अन्य लेखहरू
📂 सबै प्रकारहरू
🏷️ सबै ट्यागहरू
गन्तव्यहरू
हालका गन्तव्यहरू
लेखहरू
समाचारहरू
-
भोटेकोशी बाढी: रसुवामा ७९ अर्ब १७ करोडको क्षति – राष्ट्रिय योजना आयोग📅 २०८३ कार्तिक ११
-
गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थालुको खाना, बास मूल्य तोकियो📅 २०८३ साउन ३१
-
भालुको आखेटोपहारसहित दुई जना पक्राउ📅 २०८३ साउन २५
🏔️ आफ्नो व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्नुहोस्
यहाँ विज्ञापन गरी आफ्नो व्यवसायलाई
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकसम्म पुर्याउनुहोस्
⭐ विशेष छुटको लागि आजै सम्पर्क गर्नुहोस् ⭐





