महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
फोटो स्रोत: विकिपिडिया
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
नेपाली साहित्यका सर्वोच्च शिखर पुरुष
“मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन” — यी अमर पंक्तिका रचनाकार, जसले नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादको ज्योति प्रज्वलित गरे, ती हुन् महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा।
तिहार र लक्ष्मी जयन्तीको पावन संयोग
महाकवि देवकोटाको जन्म लक्ष्मी पूजाकै दिन भएको हुनाले, नेपाली साहित्य जगत्ले उनको जन्मजयन्तीलाई “लक्ष्मी जयन्ती” को रूपमा पनि मनाउने गर्दछ। तिहारको तेस्रो दिन पर्ने लक्ष्मी पूजा (सुखरात्रि) को साँझ, जब घर-घरमा लक्ष्मीको स्वागतमा दीप बालिन्छ, त्यही पवित्र क्षणमा साहित्यकी देवी सरस्वतीको प्रसादस्वरूप देवकोटाको जन्म भएको थियो ।
यसैले तिहारको लक्ष्मी पूजाको दिन, नेपालीहरूले धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्दै, महाकविको सम्झनामा विभिन्न साहित्यिक कार्यक्रम गरी “देवकोटा जयन्ती” पनि भव्य रूपमा मनाउने गर्छन्। यो दिन नेपाली साहित्यका लागि अत्यन्त विशेष र गौरवको दिन हो ।
संक्षिप्त जीवनी
जन्म र परिवार
वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते (लक्ष्मी पूजाको दिन) काठमाडौंको डिल्लीबजारमा जन्म। पिता तिलमाधव देवकोटा र माता अमरराज्यलक्ष्मी देवी। जन्म लक्ष्मी पूजाको दिन भएकाले नाम “लक्ष्मीप्रसाद” राखिएको, तर वास्तविक नाम “तीर्थमाधव” थियो।
शिक्षा र प्रतिभा
प्रारम्भिक शिक्षा घरमै संस्कृतमा। करिब १० वर्षको उमेरदेखि नै कविता लेख्न थाले। पछि त्रिचन्द्र कलेजमा अध्ययन गरी स्नातक गरे।
व्यक्तिगत कठिनाइ
जीवनको प्रारम्भिक कालमा नै आमा, बुबा र एक छोरीको निधन भयो, जसले उनको साहित्यमा गहिरो दार्शनिक र करुण भावना ल्यायो।
राजनीति र करियर
राणा शासनविरुद्ध लागे र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय सहभागी भए। प्रजातन्त्र स्थापनापछि त्रिचन्द्र कलेजमा प्राध्यापन गरे र वि.सं. २०१३ मा शिक्षामन्त्री पनि बने।
निधन
वि.सं. २०१६ (सन् १९५९) मा जम्मा ५० वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।
साहित्यिक यात्रा
बाल्यकाल र प्रारम्भिक रचना
१० वर्षको उमेरदेखि कविता लेख्न सुरु। संस्कृत साहित्यमा गहिरो रुचि, जसले उनको छन्द र भाषा शैलीलाई परिष्कृत बनायो।
स्वच्छन्दतावादको प्रवर्तन
नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावाद (रोमान्टिसिज्म) को प्रवर्तन गर्दै नयाँ युगको सुरुवात। प्रकृति, प्रेम, मानवता र दार्शनिक चिन्तन उनका मुख्य विषय बने।
विविध विधामा साधना
कविता, महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, नाटक, उपन्यास — सबै विधामा अमूल्य कृति रचना। उनले सयौं कृति लेखेको भनिन्छ।
अमर साहित्यिक विरासत
आज पनि उनका कृतिहरू नेपाली साहित्यका आधारशिला मानिन्छन्। 《मुनामदन》 नेपाली साहित्यको सर्वाधिक बिक्री हुने पुस्तक हो।
प्रमुख साहित्यिक कृतिहरू
१. खण्डकाव्य
《मुनामदन》
उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध कृति, नेपाली साहित्यको सर्वाधिक बिक्री हुने पुस्तक। लोकगीत शैलीमा रचिएको यसमा मानवीय प्रेम र सामाजिक वर्गको कठोर यथार्थ चित्रण छ। “मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन” भन्ने प्रसिद्ध पंक्ति यहीँबाट आएको हो।
《कुञ्जिनी》
एकै रातमा पूरा गरेको भनिने खण्डकाव्य, जसले उनको अद्भुत काव्य प्रतिभा देखाउँछ।
《लूनी》 र 《म्हेन्दु》
महत्त्वपूर्ण खण्डकाव्य, जसमा सामाजिक र मानवीय संवेदनाको सूक्ष्म चित्रण छ।
२. महाकाव्य
《शाकुन्तल》
नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य, जो जम्मा तीन महिनामा पूरा गरेका थिए। कालिदासको संस्कृत नाटकमा आधारित यसमा संस्कृत छन्दमा उनको गहिरो पकड देखिन्छ।
《सुलोचना》
जम्मा १० दिनमा पूरा गरेको महाकाव्य, जसले उनको तीव्र सिर्जनशीलता देखाउँछ।
《प्रमिथस》 र 《महाराणा प्रताप》
प्रसिद्ध महाकाव्य, जसमा ग्रीक पौराणिक कथा र भारतीय इतिहासका विषय समेटिएका छन्।
३. निबन्ध र अन्य
《लक्ष्मी निबन्ध संग्रह》 र 《दारिमको रुखनेर》
उनका निबन्ध संग्रह, जसले नेपाली निबन्ध साहित्यमा उनको महत्त्वपूर्ण स्थान स्थापित गर्छन्।
《चम्पा》 र 《सावित्री सत्यवान》
क्रमशः उपन्यास र नाटक, जसले उनको बहुमुखी साहित्यिक प्रतिभा देखाउँछन्।
महाकविको अमर योगदान
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका त्यस्ता स्तम्भ हुन्, जसले आफ्नो अद्भुत सर्जनशीलता, गहन दार्शनिक दृष्टि र मानवतावादी चेतनाले नेपाली भाषा र साहित्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए। तिहारको लक्ष्मी पूजाको पावन अवसरमा हामी उनको जन्मजयन्ती मनाउँदै, उनका अमूल्य कृतिहरूलाई सदैव स्मरण गरिरहनेछौं।
