✦ तिहार (यमपञ्चक)को चौथो दिन ✦
तस्वीर: गोवर्धन पूजा — गाउँले एकताको कृतज्ञता पर्व (स्रोत: ourrasuwa.com)
गोवर्धन पूजा तिहार (यमपञ्चक) को चौथो दिन मनाइने महत्त्वपूर्ण पर्व हो, जसले भगवान् श्रीकृष्णको गोवर्धन पर्वत उचाल्ने लीलाको स्मरण गराउँछ। यो दिन गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाई पूजा गरिन्छ, गोरु र कृषकको सम्मान गरिन्छ, र प्रकृति तथा गोधनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ। यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई मानव र प्रकृतिबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो।
गोवर्धन पूजाको जरा भगवान् श्रीकृष्णको बाललीलासँग जोडिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार ब्रजवासीहरू वर्षा र फसलको लागि इन्द्रदेवको पूजा गर्थे, तर इन्द्र आफ्नो शक्तिको अहंकारमा मग्न भए। बालक कृष्णले ब्रजवासीहरूलाई बुझाए कि उनीहरूको जीवनको आधार गोवर्धन पर्वत, गाई र प्रकृति हो, इन्द्र होइन। उनको सल्लाहअनुसार ब्रजवासीहरूले इन्द्रको पूजा छोडेर गोवर्धन पर्वतको पूजा गरे।
यसबाट क्रोधित इन्द्रले ब्रजमाथि मूसलधार वर्षा पठाए। तब श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो कान्छी औंलाले उचालेर सबै ब्रजवासीको रक्षा गरे। इन्द्रले आफ्नो गल्ती महसुस गरेपछि क्षमा मागे। यही घटनाको सम्झनामा गोवर्धन पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।
गोवर्धन पूजाको दिन घरको आँगनमा लिपपोत गरी गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाइन्छ र त्यसको पूजा गरिन्छ। यो प्रतीकात्मक कार्यले गहिरो अर्थ बोकेको छ—गोबर गाईबाट आउँछ, गाई कृषक परिवारको जीवनरेखा हो, र पर्वत प्रकृतिको प्रतीक हो। यसरी गोबरको पर्वत बनाएर पूजा गर्नु भनेको प्रकृति, गोधन र भगवान् श्रीकृष्णप्रति एकैसाथ कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो।
गोवर्धन पूजाको दिन गोरु र हल गोरुको पनि पूजा गरिन्छ। वर्षभर खेत जोतेर अन्न उब्जाउन सहयोग गर्ने गोरुलाई माला लगाई, टीका लगाई मीठो खानेकुरा खुवाइन्छ। यसैगरी हलो जोत्ने कृषकलाई पनि सम्मान गरिन्छ—यस दिनलाई “हल तिहार” पनि भनिन्छ। यसले श्रम र कृषिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ, र समाजका सबै तहका योगदानकर्तालाई समान सम्मान दिने सन्देश दिन्छ।
नेपालमा गोवर्धन पूजा तिहारको चौथो दिन पर्छ, यद्यपि केही स्थानमा यसलाई पाँचौँ दिन पनि मनाइन्छ। नेवार समुदायले यसै दिन म्हः पूजा (आत्मा र शरीरको पूजा) गर्छन् र नेपाल संवत् को नयाँ वर्ष सुरु गर्छन्। यसरी एउटै दिन फरक-फरक समुदायमा फरक-फरक परम्परा भेटिन्छ, जसले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछ।
गोवर्धन पूजा तिहारको त्यो दिन हो जब ईश्वर, प्रकृति, पशुधन र मानव श्रम सबै एकैसाथ पूजिन्छन्। गोबरको पर्वत, गोरुको पूजा र कृषकको सम्मान—यी सबैले एउटै सन्देश दिन्छन्: हाम्रो जीवन प्रकृति र श्रममा अडेको छ। यो पर्व केवल धार्मिक विधि होइन, यो कृतज्ञताको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।
प्रकृति, गोधन र कृषक — हाम्रो जीवनका साँचो आधार
यहाँ विज्ञापन गरी आफ्नो व्यवसायलाई
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकसम्म पुर्याउनुहोस्
⭐ विशेष छुटको लागि आजै सम्पर्क गर्नुहोस् ⭐
We use cookies to improve your experience on our site. By using our site, you consent to cookies.
Manage your cookie preferences below:
Essential cookies enable basic functions and are necessary for the proper function of the website.
These cookies are needed for adding comments on this website.
These cookies are used for managing login functionality on this website.
Statistics cookies collect information anonymously. This information helps us understand how visitors use our website.
Google Analytics is a powerful tool that tracks and analyzes website traffic for informed marketing decisions.
Service URL: policies.google.com (opens in a new window)