विजया दशमी पर्व: टीका, जमरा, मन्त्र र परम्पराको पूर्ण विवरण

विजया दशमी पर्व: टीका, जमरा, मन्त्र र परम्परा

परिचय

विजया दशमी बडादशैंको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र अन्तिम दिन हो। आश्विन शुक्ल दशमीका दिन मनाइने यस पर्वलाई असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। नवरात्रभरि नवदुर्गाको आराधना गरेपछि दशौं दिनमा मान्यजनबाट रातो टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद लिने परम्परा रहिआएको छ  ।

विजया दशमीको धार्मिक र पौराणिक महत्व

विजया दशमीको महत्व दुई प्रमुख पौराणिक आख्यानसँग जोडिएको छ। पहिलो, देवी दुर्गाले महिषासुर राक्षसको वध गरेर धर्मको पुनःस्थापना गरेको दिनका रूपमा यसलाई मनाइन्छ। दोस्रो, त्रेतायुगमा भगवान् रामले आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिन घटस्थापना गरी दुर्गादेवीको आराधना गरेर दशमीका दिन रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको विश्वास छ। यसै कारण विजया दशमीले असत्यमाथि सत्यको विजयलाई चरितार्थ गर्दछ ।

नवरात्रको पूर्णाहुति: अपराजिता पूजा

विजया दशमीलाई नवरात्रिको पूर्णाहुति अर्थात् नौ दिनको यज्ञको अन्तिम आहुतिका रूपमा लिइन्छ। यस दिन अपराजिता देवीको पूजा गरिन्छ। अपराजिता देवीलाई विजय र अजेयताकी देवी मानिन्छ। नौ दिनसम्म देवीका विविध रूपको पूजा गरेपछि दशौं दिनमा अपराजिता देवीको पूजा गर्दै नवरात्रको पारण गरिन्छ र माताको अपराजिता स्वरूपलाई टीका र जमरा अर्पण गरिन्छ ।

अपराजिता पूजाको मुख्य मन्त्र ॐ अपराजितायै नमः हो। यसका साथै ॐ जयायै नमः र ॐ विजयायै नमः मन्त्रको पनि जाप गरिन्छ।

शमी पूजा: विजयको प्रतीक

विजया दशमीका दिन शमी वृक्ष (जम्मीको बोट) को पूजा गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। शमी वृक्षलाई शत्रुविनाशिनी र विजयको प्रतीक मानिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार पाण्डवहरूले अज्ञातवासको समयमा आफ्ना हतियार शमी वृक्षमा लुकाएर राखेका थिए र विजय प्राप्त गरेपछि त्यो हतियार निकालेर पूजा गरेका थिए। यसै परम्परालाई निरन्तरता दिँदै विजया दशमीका दिन शमी वृक्षको पूजा गरिन्छ।

शमी पूजाको प्रसिद्ध श्लोक यसप्रकार छ:

शमी शमयते पापं शमी शत्रुविनाशिनी।

अर्जुनस्य धनुर्धारी रामस्य प्रियदर्शिनी॥

अर्थ: शमी वृक्ष पापको नाश गर्ने, शत्रुको विनाश गर्ने र अर्जुन तथा रामलाई प्रिय हुने वृक्ष हो।

टीका र जमराको परम्परा र मन्त्र

जमराको महत्व

घटस्थापनाका दिन वैदिक विधिपूर्वक राखिएको जौको अंकुरलाई जमरा भनिन्छ। जमरालाई समृद्धि, उर्वरता र जीवनशक्तिको प्रतीक मानिन्छ। जौको अंकुर दुर्गा देवीको प्रिय वस्तु भएकाले विजया दशमीका दिन टीका प्रसादसँगै पहेँलो जमरा ग्रहण गरिन्छ। पुरुषहरूले ढाकाटोपीमा र महिलाले चुल्ठोमा जमरा सिउरेर लगाउने परम्परा छ, जसले नेपालीको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक एकतालाई प्रतिविम्बित गर्छ।

टीका लगाउँदा दिइने आशीर्वाद मन्त्र

विजया दशमीमा मान्यजनबाट टीका लगाउँदा पुरुष र महिलालाई फरक-फरक आशीर्वाद मन्त्र दिइन्छ।

पुरुषलाई दिइने आशीर्वाद मन्त्र:

आयुद्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।

ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने।।

शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे दानं च कुन्तीसुते।

विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायणे।।

अर्थ: द्रोणाचार्यका छोरा अश्वत्थामाको जस्तो आयु होस्, राजा दशरथको जस्तो श्री होस्, रामको जस्तो शत्रुनाश गर्ने क्षमता होस्, राजा नहुषको जस्तो ऐश्वर्य होस्, वायुको जस्तो गति होस्, दुर्योधनको जस्तो मान होस्, भीष्मको जस्तो शौर्य होस्, बलरामको जस्तो बल होस्, कर्णको जस्तो दानशीलता होस्, विदुरको जस्तो ज्ञान होस् र नारायणको जस्तो कीर्ति होस् .

महिलालाई दिइने आशीर्वाद मन्त्र:

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।

दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते॥

रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि।

अर्थ: जयन्ती, मंगला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा, स्वधा — तिमीलाई नमन छ। मलाई रूप, विजय र यश दिनुहोस् र शत्रुको नाश गर्नुहोस् ।

विजया दशमीको पूजा विधि

विजया दशमीको दिन बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरिन्छ। दसैंघर वा पूजा कोठामा नवदुर्गाको पूजा गरी अपराजिता देवीको आह्वान गरिन्छ। त्यसपछि घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको घडाबाट वैदिक विधिपूर्वक अभिषेक गरी टीका तयार गरिन्छ। टीका ग्रहण गर्नका लागि नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले वर्षैपिच्छे शुभ साइत तोक्ने गर्छ। विजया दशमी आफैंमा शुभ दिन भएकाले सामान्य मानिसले साइत खोज्नु नपर्ने मान्यता पनि छ ।

पूजा सकिएपछि मान्यजनबाट टीका, जमरा र प्रसाद ग्रहण गरिन्छ। टीका लगाउँदा माथि उल्लेखित आशीर्वाद मन्त्रहरू भनिन्छ। आज नभ्याउनेले कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्न सक्छन् ।

विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा विजया दशमीको परम्परा

पहाडी समुदाय

पहाडी समुदायमा विजया दशमीको दिन रातो टीका र जमरा लगाउने प्रमुख परम्परा हो। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका र आशीर्वाद लिने, नयाँ कपडा लगाउने र मिठो खाने चलन छ। घरआँगन सफा गरेर दशैंको रौनक बढाइन्छ ।

तराई–मधेश र अवधी समुदाय

तराई–मधेशमा विजया दशमीको स्वरूप फरक छ। अवधी समुदायमा रातो टीकाको सट्टा सेतो वा पहँलो अक्षता र दहीको टीका लगाउने परम्परा छ। विजया दशमीका दिन रामलीला मञ्चन गरिन्छ र रावण, कुम्भकर्ण तथा मेघनादका पुतला दहन गरिन्छ। मिथिला क्षेत्रमा रावण वध उत्सव मनाइन्छ। मधेसी महिलाले घटस्थापनादेखि झिझिया नृत्य गर्ने परम्परा छ। विजयादशमीका दिन दुर्गाको मूर्ति विसर्जन गरेपछि दसैं समापन हुन्छ ।

रसुवाको कालिका मन्दिर: विजया दशमीको विशेष महत्व

रसुवा जिल्लाको कालिका गाउँपालिका, वडा नं २ स्थित धैबुङ कालिका (उत्तर कालिका) मन्दिर धार्मिक आस्थाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। काठमाडौंबाट करिब ९५ किलोमिटरको यात्रा पार गरेपछि कालिका बजारदेखि ५ मिनेटको पैदल यात्रापछि मन्दिर पुगिन्छ। यसै मन्दिरको नामबाट कालिका गाउँपालिका, कालिका बजार, कालिका अस्पताललगायतको नामकरण भएको छ ।

मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

वि.सं. १८११ मा नेपाल–तिब्बत युद्धका क्रममा तिब्बती सेनाले मन्दिरमा बास बसेर गाई काटेपछि देवी क्रुद्ध भई चट्याङसहित असिनापानी पारेर तिब्बती सेनाको ठूलो क्षति गराइदिइन्। त्यसैबेलादेखि कालिका माईको शक्ति स्थापित भएको जनविश्वास छ। यस मन्दिरको महत्व गोसाइँकुण्ड यात्रासँग पनि जोडिएको छ। गोसाइँकुण्ड यात्रा गर्ने क्रममा कालिका माईको दर्शन गर्नाले यात्रा सहज हुने र कुण्डको जल मन्दिरमा चढाउँदा मागेको पूरा हुने किंवदन्ती छ ।

नवरात्र र विजया दशमीको मेला

बडादशैंको नवरात्रभरि कालिका माई मन्दिरमा कुखुरा, हाँस, बोका र राँगोको बलि दिएर पूजा गर्नेको लाइन हुन्छ। मागेको पूरा हुने भएकाले यस धैबुङ कालिकालाई सबैले मान्ने गर्छन्। विशेषगरी नवरात्रभरि भजन-कीर्तन र विशेष पूजा हुन्छ। नवरात्रको अवधिभर मन्दिर परिसरमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ, जहाँ देशका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजनहरू दर्शन र भ्रमणका लागि आउने गर्छन् ।

विजया दशमीको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व

विजया दशमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हो। यस दिन परिवारका सबै सदस्यहरू जम्मा भएर मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद लिने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। वर्षभरिका मनमुटाव बिर्सेर एकै ठाउँमा भेला हुने, पूजा गर्ने र खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा पनि दशैंको महत्त्व रहेको छ। विजया दशमीले असत्यमाथि सत्यको, अन्धकारमाथि प्रकाशको र अहंकारमाथि सदाचारको विजयको सन्देश दिन्छ ।

निष्कर्ष

विजया दशमी बडादशैंको मुख्य दिन हो, जसले नवरात्रभरिको देवी आराधनाको पूर्णाहुति गराउँछ। अपराजिता पूजा, शमी पूजा, टीका र जमराको परम्परा, र आशीर्वाद मन्त्रहरूले यस पर्वलाई धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्। पहाडदेखि मधेशसम्म, रसुवाको कालिका माई मन्दिरदेखि नेपालगञ्जको रामलीला मैदानसम्म, विजया दशमी विविधतामा एकताको सन्देश दिँदै नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।