भाइटीका: दाजुभाइ र दिदीबहिनीको अटुट प्रेमको प्रतीक
भाईटिका (यमपञ्चक)को अन्तिम र सबैभन्दा भावुक दिन
भाइटीका: दाजुभाइ र दिदीबहिनीको अटुट प्रेमको प्रतीक
✦ तिहार (यमपञ्चक)को अन्तिम र सबैभन्दा भावुक दिन ✦
तस्वीर: भाइटीकाको सांस्कृतिक झलक — सप्तरङ्गी टीका, मखमली माला र पूजा सामग्री (स्रोत: ourrasuwa.com)
भाइटीका तिहार (यमपञ्चक) को अन्तिम र सबैभन्दा भावुक दिन हो। कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन मनाइने यो पर्व दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको गहिरो आत्मीयता, पारस्परिक सम्मान र जीवनभरको सुरक्षाको प्रतिज्ञाको प्रतीक हो। यो केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपाली समाजमा पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने र माइती–चेलीबीचको भावनात्मक सेतु निर्माण गर्ने सांस्कृतिक संयन्त्र पनि हो।
पौराणिक आधार: यमराज र यमुनाको कथा
भाइटीकाको जरा मृत्युका देवता यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको कथामा गहिरो रूपमा गाडिएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यमराज यमलोकमा बस्थे भने यमुना पृथ्वी लोकमा। यमुनाले आफ्ना दाजुलाई पाँच दिनका लागि आफ्नो घरमा पाहुना बोलाइन्, जुन अवधिलाई नै यमपञ्चक भनिन्छ। यी पाँच दिन यमुनाले दाजुको स्वागत-सत्कार र पूजा गरिन्, र यमराज प्रसन्न भएर बहिनीलाई वरदान दिए—जुन दिन बहिनीले दाजुको पूजा गर्छिन्, त्यो दिन दाजुलाई मृत्युको भय नहोस् र दाजु-बहिनीबीचको प्रेम सधैं अटुट रहोस्। यही विश्वासबाट भाइटीकाको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। यो कथाको सार यही हो—बहिनीको निःस्वार्थ प्रेम र प्रार्थनाले मृत्युका देवतासमेत वश हुन्छन्।
तेलको घेरा: यमराजको बाटो छेक्ने सुरक्षा कवच
भाइटीकाको पूजा विधिमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको वरिपरि तेल (विशेष गरी तोरीको तेल) ले घेरा हाल्छिन्। यो घेरा यमराजको बाटो छेक्ने प्रतीक हो। धार्मिक विश्वासअनुसार, यो तेलको रेखा पार गरेर यमराज दाजुभाइसम्म पुग्न सक्दैनन्। कथनअनुसार, बहिनीले यमराजसँग “जबसम्म यो तेल सुक्दैन र मखमली माला ओइलाउँदैन, तबसम्म दाजुको मृत्यु हुँदैन” भन्ने वरदान मागेकी थिइन्। तेल कहिल्यै नसुक्ने र मखमली कहिल्यै नओइलाउने भएकाले यो घेरा दाजुभाइको अमरत्व र सुरक्षाको प्रतीक बनेको छ।
ओखर फोर्ने: काल र शत्रुको नाश
दिदीबहिनीले मूल ढोकाको सँघारमा ओखर राखेर लोहोराले फुटाउँछिन्। यो कार्य यमराजको प्रतीक मानिने ओखरलाई फुटाएर दाजुभाइको काल वा शत्रुको नाश गर्ने विश्वासमा आधारित छ। ओखरको कडा खोलभित्रको बीउ फुटाउनु भनेको बाहिरी खतरालाई चिर्नु र भित्री जीवनलाई सुरक्षित राख्नु हो। यसले दिदीबहिनीको सङ्कल्पलाई जनाउँछ—दाजुभाइको जीवनमा आउने कुनै पनि विपत्तिलाई आफ्नै हातले तोड्ने।
मखमली (नओइलाउने) माला: अटुट र दीर्घायुको प्रतीक
दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मखमली फूलको माला लगाइदिन्छिन्। मखमली (गोम्फ्रेना ग्लोबोसा) को सबैभन्दा विशेष गुण भनेको यो फूल कहिल्यै ओइलाउँदैन—यसलाई वर्षौंसम्म सुकाएर राख्न सकिन्छ। यही गुणका कारण मखमलीलाई दाजुभाइको दीर्घायु र दाजु-बहिनीबीचको अटुट सम्बन्धको प्रतीक मानिन्छ। मखमलीको माला लगाउँदा दिदीबहिनीले “मखमलीजस्तै तिम्रो आयु पनि कहिल्यै नओइलाओस्” भन्ने कामना गर्छिन्। यससँगै दूबो (हरियो घाँस) पनि प्रयोग गरिन्छ, जुन सधैं हरियो रहन्छ—यसले पनि दीर्घायुको सन्देश दिन्छ।
सप्तरङ्गी टीका: सात ग्रहको शुभ प्रभाव
दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। ज्योतिषशास्त्रअनुसार यी सात रङ सात ग्रहसँग सम्बन्धित छन्। यसको अर्थ दाजुभाइको जीवनमा सबै ग्रहको शुभ प्रभाव रहोस् र शरीर निरोगी रहोस् भन्ने कामना हो।
| ग्रह | रङ | प्रतीक |
|---|---|---|
| सूर्य | रातो | शक्ति र ऊर्जा |
| चन्द्रमा र शुक्र | सेतो | शान्ति र प्रेम |
| मंगल | कलेजी | साहस |
| वृहस्पति | पहेँलो | ज्ञान र समृद्धि |
| शनि | निलो | धैर्य |
| बुध | हरियो | बुद्धि |
सामाजिक अर्थ: माइती–चेलीको पुनर्मिलन
भाइटीकाको सबैभन्दा गहिरो सामाजिक अर्थ माइती–चेलीको सम्बन्धमा निहित छ। नेपाली समाजमा विवाहित छोरी माइतीबाट टाढा बस्नुपर्ने हुन्छ। भाइटीकाको दिन चेली माइती फर्किन्छिन्, दाजुभाइसँग भेट्छिन्, र टाढिएको सम्बन्धलाई पुनः जोड्छिन्। संस्कृतिविद्हरूका अनुसार भाइटीका लामो समयसम्म भेटघाट नभएका दाजुभाइबीच भेट गराउने, सम्बन्धमा आएको चिसोपन हटाउने र सम्बन्धलाई दिगो बनाउने माध्यम हो।
आधुनिक समयमा पनि, जब परिवारहरू भूगोलमा छरिएका छन्, भाइटीकाले वर्षको एक पटक भए पनि परिवारलाई एकै ठाउँमा ल्याउने बलियो सांस्कृतिक बन्धनको रूपमा काम गरिरहेको छ।
निष्कर्ष
भाइटीका तिहारको सबैभन्दा भावनात्मक र सामाजिक रूपमा गहिरो दिन हो। तेलको घेराले यमराजको बाटो छेक्छ, ओखर फुटाउँदा कालको नाश हुन्छ, र मखमलीको मालाले अटुट प्रेम र दीर्घायुको सन्देश दिन्छ। यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई मात्र होइन, विवाहित छोरी र उनको माइतीबीचको भावनात्मक सेतुलाई पनि बलियो बनाउँछ। भाइटीका केवल एउटा पर्व होइन—यो नेपाली परिवारको आत्मा हो।
#तिहार
#यमपञ्चक
#यमराज
#मखमली
#सप्तरङ्गीटीका
#माइतीचेली
भाइटीका — दाजुभाइ र दिदीबहिनीको अटुट प्रेम र नेपाली परिवारको आत्मा
🏷️ ट्यागहरू
👤 यस लेखकका अन्य लेखहरू
🔗 सम्बन्धित अन्य लेखहरू
📂 सबै प्रकारहरू
🏷️ सबै ट्यागहरू
गन्तव्यहरू
हालका गन्तव्यहरू
लेखहरू
समाचारहरू
-
भोटेकोशी बाढी: रसुवामा ७९ अर्ब १७ करोडको क्षति – राष्ट्रिय योजना आयोग📅 २०८३ कार्तिक ११
-
गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थालुको खाना, बास मूल्य तोकियो📅 २०८३ साउन ३१
-
भालुको आखेटोपहारसहित दुई जना पक्राउ📅 २०८३ साउन २५
🏔️ आफ्नो व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्नुहोस्
यहाँ विज्ञापन गरी आफ्नो व्यवसायलाई
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकसम्म पुर्याउनुहोस्
⭐ विशेष छुटको लागि आजै सम्पर्क गर्नुहोस् ⭐





