छठपर्व : प्रकृति, समानता र आस्थाको महापर्व
प्रकृति, समानता र आस्थाको महापर्व: छठको नालीबेली
प्रकृति, समानता र आस्थाको महापर्व: छठ
✦ ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक नालीबेली ✦
तस्वीर: छठ पर्व — सूर्य, आस्था र समानता (स्रोत: ourrasuwa.com)
ॐ छठ मन्त्र ॐ
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपाम्पतिः।।
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव।।
आदित्यं सर्वकर्तारं कलाद्वादशम्युतम्।
पद्महस्तद्वयं वन्दे सर्वलोकैकभास्करम्।।
यी मन्त्रहरूको श्रद्धापूर्वक जप गर्नाले विपत्ति, भय र कष्टबाट मुक्ति मिल्ने धार्मिक विश्वास छ।
छठ पर्व नेपाल (विशेष गरी तराई-मधेस क्षेत्र र पछिल्लो समय देशैभरि) तथा भारतमा मनाइने एक अत्यन्तै निष्ठा, पवित्रता र आस्थाको महापर्व हो। कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमी तिथिसम्म चार दिन मनाइने यो पर्व साक्षात दृश्य देवता सूर्य र छठी मैयाँ (प्रकृतिका छैटौँ अंश/षष्ठी देवी) को उपासना केन्द्रित छ। छठ पर्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको पूर्ण सात्त्विकता, कठोर नियम, र समाजमा विद्यमान छुवाछूत एवं भेदभावलाई तोड्ने सामाजिक सद्भाव हो।
१. छठ पर्वको पौराणिक तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
छठ पर्वको परम्परा कसरी सुरु भयो भन्नेबारे हिन्दू धर्मग्रन्थ र लोककथाहरूमा विभिन्न प्रसङ्गहरू भेटिन्छन्:
सत्ययुग: प्रियव्रत र राजा सुकन्याको कथा
पौराणिक कथा अनुसार राजा प्रियव्रतका कुनै सन्तान थिएनन्। उनले महर्षि कश्यपको सल्लाहमा पुत्रेष्टि यज्ञ गरे, तर मृत पुत्र जन्मियो। राजा शोककुल भई प्राण त्याग्न लाग्दा आकाशबाट देवसेना (षष्ठी देवी) प्रकट भइन् र भनिन्— “म प्रकृतिको छैटौँ अंश हुँ, मेरो पूजा गर्नाले सन्तान सुख मिल्छ।” राजाले षष्ठी देवी (छठी मैयाँ) को व्रत बसेपछि उनलाई पुत्र रत्न प्राप्ति भयो। सोही समयदेखि यो व्रतको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।
त्रेतायुग: माता सीताको व्रत
रावण वध गरेर अयोध्या फर्किएपछि भगवान् श्रीराम र माता सीताले लङ्का वधको पापबाट मुक्ति पाउन र रामराज्यको समृद्धिका लागि मुनि मुग्दलको आश्रममा कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन सूर्य देवको उपासना गरी छठ व्रत बस्नुभएको मान्यता छ।
द्वापरयुग: द्रौपदी र सूर्यपुत्र कर्ण
महाभारत कालमा पाण्डवहरूले आफ्नो गुमेको राज्य र वैभव पुनः प्राप्त गर्नका लागि द्रौपदीसहित छठको कठोर व्रत बसेका थिए। अर्कातर्फ, सूर्यपुत्र कर्णले हरेक दिन कम्मरसम्मको पानीमा उभिएर सूर्यको आराधना गर्ने र दान दिने गरेकाले, सूर्य पूजाको यो विधि पछि छठ पर्वका रूपमा स्थापित भएको जनविश्वास पनि छ।
२. छठ पर्वको विशेष धार्मिक महत्त्व
छठ पर्वको विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको छ। महाभारतमा वर्णित केही प्रसङ्गहरूले यस पर्वको महिमालाई अझ गहिरो बनाएका छन्:
सूर्यपुत्र कर्णको अथाह ऐश्वर्य
महाभारतमा कर्णले प्राप्त गरेको अथाह ऐश्वर्य अनि शक्ति सबै छठी माताको व्रतको प्रभावका कारण भएको विश्वास गरिन्छ। सूर्यपुत्र कर्णले प्रत्येक दिन कम्मरसम्म पानीमा उभिएर सूर्य देवताको आराधना गर्ने र दान दिने गर्दथे। उनको यही निष्ठा र भक्तिका कारण उनलाई अद्वितीय शक्ति, कवच र कुण्डल प्राप्त भएको मानिन्छ।
द्रौपदीको व्रत
त्यस्तै, द्रौपदीले पनि छठी माताको व्रत लिएको कुरा महाभारतमा उल्लेख गरिएको छ। पाण्डवहरूले वनवास र अज्ञातवासको कठिन समयमा गुमेको राज्य र वैभव पुनः प्राप्त गर्नका लागि द्रौपदीसहित छठको कठोर व्रत बसेको धार्मिक विश्वास छ। यसरी छठ पर्वलाई महाभारतकालीन पात्रहरूसँग जोडेर हेर्दा यसको महिमा र प्रभाव अझ बढी प्रमाणित हुन्छ।
३. छठ पर्वका चार दिन: कठोर नियम र विधि
छठ पर्व चार दिनको शृङ्खलाबद्ध उत्सव हो, जहाँ व्रतालुहरूले (महिला वा पुरुष) अत्यन्तै कडा नियमहरूको पालना गर्छन्:
नहाय-खाय (शुद्धीकरण)
यो छठ पर्वको सुरुवात हो। यस दिन व्रतालुहरूले घर, आँगन र पूजाका भाँडाहरू सफा गर्छन्। पवित्र नदी वा जलाशयमा स्नान गरेर चोखो वस्त्र धारण गरिन्छ। यस दिन घरमा अरवा चामलको भात, चनाको दाल र शुद्ध घिउमा पकाइएको लौकाको तरकारी (लौका-भात) प्रसादका रूपमा खाइन्छ। यो दिनदेखि घरमा पूर्ण रूपमा लसुन, प्याज र अभक्ष्य वस्तुहरूको प्रवेश निषेध हुन्छ।
खरना (रसियाव-रोटी)
यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि पूर्ण निराहार व्रत बस्छन् (पानी पनि पिउँदैनन्)। बेलुकीपख चन्द्रोदयपछि घरको एउटा चोखो कोठामा माटोको नयाँ चुल्होमा सल्केको आगोमा गाईको दूध, चामल र सख्खर (गुड) मिसाएर ‘रसियाव’ (खीर) र गहुँको रोटी बनाइन्छ। सो प्रसाद सुरुमा छठी मैयाँलाई अर्पण गरिन्छ र व्रतालुले ग्रहण गर्छन्। व्रतालुले खाँदा कोठामा पूर्ण शान्ति हुनुपर्छ; थोरै पनि आवाज आएमा खाने क्रम रोक्नुपर्ने कडा नियम हुन्छ। त्यसपछि घरका अन्य सदस्यले प्रसाद खान्छन्।
सँझिया अर्घ्य (अस्ताउँदो सूर्यलाई पूजा)
यो छठको मुख्य र सबैभन्दा आकर्षक दिन हो। यस दिन घरमा विशेष रूपमा गहुँको पिठो, घिउ र सख्खर मिसाएर परम्परागत ठेकुआ, भुसुवा जस्ता प्रसादहरू बनाइन्छ।
- घाट प्रस्थान: बेलुकीपख घरका सबै सदस्यहरू बाजागाजाका साथ, टोकरी र सुपलीमा (बाँसको भाँडो) प्रसाद र फलफूल (केरा, भोगटे, उखु, अदुवाको बोट) बोकेर नदी, पोखरी वा जलाशयको किनार (घाट) मा जान्छन्।
- अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य: व्रतालुहरू जलाशयको चिसो पानीमा कम्मरसम्म डुबेर उभिन्छन् र अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई ठेकुआ, फलफूल र अर्घ्य (दूध र जल) अर्पण गर्छन्। यसलाई ‘सँझिया अर्घ्य’ भनिन्छ। रातभरि भक्तजनहरू घाटमै पाल टाँगेर वा भजन गाएर जाग्राम बस्छन्।
भोरवा अर्घ्य (उदाउँदो सूर्य र समापन)
अन्तिम दिनको बिहान उज्यालो नहुँदै व्रतालुहरू फेरि पानीमा ओर्लन्छन्। जब आकाशमा लाली छाउँछ र सूर्यको पहिलो किरण देखिन्छ, तब उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। यससँगै छठी मैयाँ र सूर्य देवसँग सन्तानको दीर्घायु, परिवारको सुख र आरोग्यताको वरदान मागिन्छ। घाटको पूजा सकिएपछि व्रतालुहरूले अदुवा र पानी खाएर व्रत फुकुवा (पारन) गर्छन् र उपस्थित सबैलाई ठेकुआको प्रसाद बाँड्छन्।
४. छठ पर्वको सामाजिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्व
१. वर्गहीन र छुवाछूतरहित समाज
छठ पर्वमा प्रयोग हुने बाँसका टोकरी, सुँइरो र माटोका भाँडाहरू समाजका तल्लो वर्गका मानिसहरूले बनाएका हुन्छन्। धनी होस् या गरिब, सबैजना एउटै नदीको किनारमा, एउटै हैसियतमा उनीहरूले बुनेका भाँडा प्रयोग गरेर पूजा गर्छन्। यसले समाजमा जातभाट र वर्गको विभेद पूर्ण रूपमा मेट्छ।
२. कृतज्ञता र पर्यावरण चेतना
यो पर्व पूर्ण रूपमा प्रकृतिप्रति समर्पित छ। हामीलाई जीवन दिने सूर्य र जलस्रोत (नदी, पोखरी) लाई सफा राख्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। छठका कारण वर्षको एकपटक भए पनि गाउँ र सहरका सबै जलाशयहरू सामूहिक रूपमा सफा गरिन्छन्।
३. अस्ताउँदो सूर्यको पूजा (समानताको दर्शन)
संसारमा उदाउँदो वा शक्तिशालीको मात्र पूजा गर्ने प्रवृत्ति छ, तर छठ यस्तो पर्व हो जसले पहिले अस्ताउँदो सूर्यलाई ढोग्छ र मात्र उदाउँदो सूर्यलाई स्वागत गर्छ। यसले जीवनको उतारचढाव र सुख-दुःख दुवैलाई समान रूपमा स्विकार्नुपर्छ भन्ने गहिरो दर्शन सिकाउँछ।
४. वैज्ञानिक फाइदा
कार्तिक महिनामा चिसो मौसम सुरु हुने र सूर्यको किरण पृथ्वीमा छड्के पर्ने समय हुन्छ। यस बेला जलाशयको पानीमा उभिएर सूर्यको किरण ग्रहण गर्दा शरीरमा भिटामिन ‘डी’ को पूर्ति हुनुका साथै त्वचा (छाला) सम्बन्धी रोगहरू निको हुने वैज्ञानिक आधार छ।
निष्कर्ष
छठ पर्व केवल एउटा क्षेत्रीय वा धार्मिक उत्सव मात्र नभएर यो मानव सभ्यता, पर्यावरण, शुद्धता र सामाजिक एकताको प्रतीक हो। कठिन व्रत र गहिरो आत्मीयताको यो संगमले मानिसलाई प्रकृति र समाजसँग सधैँ बलियो गरी जोडिरहन्छ। सूर्यको उज्यालो, जलस्रोतको पवित्रता र समानताको सन्देश बोकेको छठ पर्व सबैका लागि शुभ होस्।
#सूर्यउपासना
#छठीमैयाँ
#नहायखाय
#खरना
#सँझियाअर्घ्य
#भोरवाअर्घ्य
#छठमन्त्र
#नेपाल
सूर्यको उज्यालो, जलको पवित्रता र समानताको सन्देश — शुभ छठ!
👤 यस लेखकका अन्य लेखहरू
🔗 सम्बन्धित अन्य लेखहरू
📂 सबै प्रकारहरू
🏷️ सबै ट्यागहरू
गन्तव्यहरू
हालका गन्तव्यहरू
लेखहरू
समाचारहरू
-
भोटेकोशी बाढी: रसुवामा ७९ अर्ब १७ करोडको क्षति – राष्ट्रिय योजना आयोग📅 २०८३ कार्तिक ११
-
गोसाइँकुण्ड जाने तीर्थालुको खाना, बास मूल्य तोकियो📅 २०८३ साउन ३१
-
भालुको आखेटोपहारसहित दुई जना पक्राउ📅 २०८३ साउन २५
🏔️ आफ्नो व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्नुहोस्
यहाँ विज्ञापन गरी आफ्नो व्यवसायलाई
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकसम्म पुर्याउनुहोस्
⭐ विशेष छुटको लागि आजै सम्पर्क गर्नुहोस् ⭐





