महाअष्टमी पर्व र रसुवाको कालिका माई मन्दिरको धार्मिक महत्व

परिचय

महाअष्टमी बडादशैंको आठौं दिनको पर्व हो, जसलाई शक्ति आराधनाको सर्वोच्च दिन मानिन्छ। यस दिन दुर्गा भवानीलाई शक्तिशाली बनाउने र महाकाली, महालक्ष्मी तथा महासरस्वतीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ। महाअष्टमीका दिन देवी दुर्गाले महिषासुर राक्षसलाई वध गरेको विश्वास गरिन्छ, जसले असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा यस पर्वलाई स्थापित गरेको छ। फूलपाती भित्र्याएपछि सुरु हुने महाअष्टमीलाई देवी दुर्गाको विशेष पूजा र आराधनाको दिन मानिन्छ।

महाअष्टमीको धार्मिक महत्व

महाअष्टमीको दिन दुर्गा भवानीलाई शक्तिशाली बनाउने दिन भएकाले यसको विशेष महत्व रहेको विभिन्न वैदिक सनातन परम्पराका ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ। यस दिनलाई देवी दुर्गाले आफ्नो दिव्य शक्ति प्राप्त गरेको दिनका रूपमा पनि लिइन्छ। शास्त्रसम्मत रूपमा यस दिनलाई सात्विक, राजस र तामस — तीन प्रकारका पूजाको समन्वयको दिनका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार सात्विक जल, चन्दन र अक्षतालगायत षोडशोपचारले गरिने पूजा हो भने सात्विक र पशुबलिसहितको पूजालाई राजस पूजा भनिन्छ।

नवरात्रको आठौं दिन: महागौरी देवीको पूजा

महाअष्टमीको दिन नवदुर्गाको आठौं स्वरूप महागौरी देवीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ। महागौरीलाई शान्ति, पवित्रता र ज्ञानकी देवी मानिन्छ। यिनको शरीरको रंग शंख, चन्द्र र कुन्दको फूलजस्तै सेतो हुन्छ, जुन शान्तिको प्रतीक हो। यिनको वाहन वृषभ हो र यिनी श्वेत वस्त्र धारण गरेकी हुन्छिन्।

महागौरीको पौराणिक कथा

पौराणिक कथाअनुसार, भगवान शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्नका लागि देवी पार्वतीले कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। तपस्याका कारण उनको शरीर कालो पड्न गयो। अन्ततः भगवान शिव उनको तपस्याबाट प्रसन्न भए र गंगाजलले उनलाई स्नान गराए, जसबाट उनी अत्यन्त गौरवर्णकी भइन् र ‘महागौरी’ कहलिइन्। यसै कारण अष्टमीको दिन माता महागौरीको उपासना गर्ने परम्परा रहेको छ।

महागौरीको मन्त्र र ध्यान श्लोक

महागौरी देवीको पूजामा निम्न मन्त्रहरूको जाप गरिन्छ:

मूल मन्त्र:

ॐ देवी महागौर्यै नमः॥

देवी सर्वभूतेषु मन्त्र:

या देवी सर्वभूतेषु माँ महागौरी रूपेण संस्थिता।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

ध्यान श्लोक:

श्वेते वृषे समारूढा श्वेताम्बरधरा शुचिः।

महागौरी शुभं दद्यान्महादेवप्रमोददा॥

अर्थ: सेतो वृषभमा आरूढ, सेतो वस्त्र धारण गर्ने, पवित्र, महादेवलाई प्रमोद दिने महागौरी देवी शुभ दिनुहोस्।

महाअष्टमीको पूजा विधि

षोडशोपचार पूजा (महास्नान)

महाअष्टमीको पूजा महास्नान (पवित्र स्नान) र षोडशोपचार पूजाबाट सुरु हुन्छ। यसमा देवीलाई फूल, अक्षता, कुमकुम, वस्त्र, गहना, फलफूल र मिठाई जस्ता सोह्र प्रकारका सामग्री अर्पण गरिन्छ। यो पूजा सप्तमीको पूजासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ तर अष्टमीको दिन यसको विशेष महत्व रहेको छ।

कन्या पूजा (कुमारी पूजा)

महाअष्टमीको दिन कन्या पूजा को विशेष परम्परा रहेको छ। यस दिन कुमारी कन्याहरूलाई देवी दुर्गाको जीवित स्वरूप मानी पूजा गरिन्छ। कन्याहरूको पैताला धोई, निधारमा टीका लगाई, हातमा कलावा बाँधिन्छ। त्यसपछि उनीहरूलाई पूरी, हलुवा र चनाको सब्जी खुवाइन्छ र आशीर्वाद लिने परम्परा छ। कन्या पूजालाई महाअष्टमीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अनुष्ठानमध्ये एक मानिन्छ।

सन्धि पूजा

महाअष्टमी र महानवमीको सन्धिकालमा सन्धि पूजा गरिन्छ। यो अष्टमीको अन्तिम २४ मिनेट र नवमीको पहिलो २४ मिनेट गरी कुल ४८ मिनेटको अवधिलाई समेट्छ, जसलाई ‘सन्धिक्षण’ भनिन्छ। यस पूजामा देवी दुर्गाले चामुण्डाको रूपमा चण्ड र मुण्ड नामक दानवहरूको वध गरेको स्मरण गरिन्छ। सन्धि पूजा दुर्गा पूजाको समापन बिन्दु र सबैभन्दा महत्वपूर्ण भाग हो।

कालरात्रि पूजा

महाअष्टमीको मध्यरातमा हनुमानढोकास्थित दशैंघरमा कालरात्रि पूजा गरिन्छ। यस पूजामा तान्त्रिक विधिअनुसार शक्तिरूपिणी दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गरी हर्ष बढाइँ गरिन्छ। यस अवसरमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र ५४ बोकाको बलि दिई कालरात्रि मनाउने परम्परा रहेको छ। यो पूजा राज्य सञ्चालनको शक्ति प्राप्तिका लागि गरिने विशेष तान्त्रिक अनुष्ठान हो।

पशु बलिको परम्परा र शास्त्रीय आधार

महाअष्टमीको दिन शास्त्रसम्मत रूपमा दशैंघर, कोतलगायत राज्यका विभिन्न शक्तिपीठमा पशु बलि दिई दुर्गा भवानीको विशेष पूजा आजा गरिन्छ। काठमाडौंका दक्षिणकाली, गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, कालिकास्थान, भद्रकाली, नक्साल भगवती, शोभा भगवती, विजेश्वरी, इन्द्रायणी, रक्तकाली, बज्रयोगिनी, सङ्कटा, बज्रवाराहीलगायत शक्तिपीठमा बलि दिने प्रचलन छ।

बलि नचढाउनेहरूका लागि विकल्प

पशुबलि नचढाउनेहरूले भने पूजा कोठामा काँक्रो, घिरौँला, कुभिण्डो, मूला र नरिवल आदि बलि चढाई पूजाआजा गर्ने परम्परा छ। यसरी शाकाहारी विकल्पबाट पनि देवीको पूजा गर्न सकिन्छ।

काठमाडौं उपत्यकाका प्रमुख शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा

महाअष्टमीको दिन काठमाडौं उपत्यकाभित्र गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, कालिकास्थान, भद्रकाली, नक्साल भगवती, शोभा भगवती, विजेश्वरी, इन्द्रायणी, रक्तकाली, बज्रयोगिनी, सङ्कटा, बज्रवाराही, दक्षिणकाली, चामुण्डा, सुन्दरीमाई, भाटभटेनी, बंगलामुखीलगायत मन्दिरमा बलिसहित पूजाआजा गर्नेहरूको बिहानैदेखि भीड लाग्ने गर्छ। उपत्यका बाहिर गोरखाको मनकामना, पर्साको गहवामाई, सप्तरीको छिन्नमस्ता भगवती, धनुषाको राजदेवी, डडेलधुराको उग्रतारा, काभ्रेपलाञ्चोकको चण्डेश्वरी, नाला भगवती र पलाञ्चोक भगवतीलगायत शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा हुने गर्छ।

रसुवाको कालिका मन्दिर: धार्मिक आस्थाको केन्द्र

मन्दिरको भौगोलिक अवस्थिति र महत्व

रसुवा जिल्लाको कालिका गाउँपालिका, वडा नं २ को रमणीय स्थलमा रहेको कालिका मन्दिर एक सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक स्थल हो । कालिकामाई मन्दिर पासाङल्हामु राजमार्गको काठमाण्डौँदेखि ९४ किमी उत्तर, रसुवा जिल्लाको सदरमुकाम धुन्चेदेखि २४ किमी दक्षिणमा पर्ने प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण मध्य पहाडको काखमा रहेको छ । प्राकृतिक दृश्यको धनी, ऐतिहासिक तथा धार्मिक दृष्टिले प्रसिद्धि कमाएको पवित्र स्थलको प्रत्यक्ष स्थलगत दर्शन गर्न पासाङल्हामु सडक मार्गबाट ५ मिनेटमात्र पैदल यात्रा गरी कालिकामाई मन्दिरको दर्शन गर्न सकिन्छ । यसै मन्दिरको नामबाट कालिका गाउँपालिका, कालिका क्याम्पस, स्कुल, कालिका बजार, कालिका अस्पताल, कालिका पोस्ट आदिको नामकरणसमेत भएको छ  । 

मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

यस मन्दिरको महत्व गोसाइँकुण्ड यात्रासँग पनि जोडिएको छ। गोसाइँकुण्ड यात्रा पश्चात यस मन्दिरमा दर्शन नगरी तीर्थ सफल नहुने जनविश्वास रहेको छ । परापूर्व कालदेखि नै मानिँदै आएको कालिका मन्दिरमा नेपाल–तिब्बत युद्ध हुँदा तिब्बतीयनहरूले गाई काटेपछि उल्कापात भएको र त्यसै बेलादेखि कालिका माईको शक्ति स्थापित भएको भनाई पाइन्छ । कालिका माईलाई ‘धैबुङ चित्रकालिका’को नामले पनि पुकारिन्छ । किंवदन्तीअनुसार धैबुङकोट कोतघर रहेको थियो। यहाँ कोतघर बास बसी गोसाइँकुण्ड जाने भक्तजनलाई दही–धुमले स्वागत गर्ने हुनाले गाविसको नाम नै दही–धुमबाट रूपान्तरण भई धैबुङ रहेको भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ  । 

एउटै पहाडको एउटै पाटोमा शिरमा गोसाइँकुण्डको र खुट्टा उत्तरगया धामका बीचमा कालिका मन्दिर रहेको छ। गोसाइँकुण्डको यात्रा गर्ने क्रममा कालिका माईको दर्शन गर्नाले यात्रा सहज हुने र गोसाइँकुण्डबाट फर्कंदा कुण्डको जल कालिका मन्दिरमा चढाउँदा कालिका प्रसन्न भई आफूले जे माग्यो त्यही पुर्याउने, दुःख–कष्ट नाश हुने किंवदन्ती रहेको छ । 

कालिका माई मन्दिरमा नवरात्रभर लाग्ने मेला

नवरात्र र बडादशैंको विशेष पूजा

रसुवाको दक्षिणी भेगअन्तर्गत धैबुङ गाविसको वडा नम्बर ५ स्थित धैबुङ कालिका (उत्तर कालिका) को दर्शन गर्दा मागेका कुरा पूरा हुने जनविश्वास रही आएको छ। बडा दशैँको नवरात्रभरि कुखुरा, हाँस, बोका, राँगो बलि दिएर पूजा गर्नेको लाइन हुन्छ। मागेको पुग्ने भएर नै यस धैबुङ कालिकालाई सबैले मान्ने गर्दछन्। विशेषरूपमा नवरात्रभरि भजन, कीर्तन गर्दछन् र विशेष पूजा हुन्छ। संसारभरका शक्तिपीठहरू जत्तिकै धैबुङ कालिका पनि एक हो । 

महाअष्टमीको दिन विशेष पूजा र बलि

महाअष्टमीको दिन कालिका माई मन्दिरमा विशेष पूजाआजा र बलि चढाउने परम्परा छ। यस दिन बिहानैदेखि भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्ने गर्छ। धार्मिक दृष्टिले उत्तर कालिका चार कालिकामध्ये एक रहेकी छिन् । विसं १८११ मा नेपाल–तिब्बतबीच युद्धका क्रममा तिब्बती सेनाले मन्दिरलगायतका क्षेत्र विजय प्राप्त गरेर मन्दिरमा बास बसे। विजय उत्सव मनाउँदै मन्दिरमा यत्रतत्र गाई काटेर भोज गरे। उनीहरूको कुकृत्यले देवी क्रुद्ध भई चट्याङसहित असिनापानी पारेर तिब्बती सेनाको ठूलो सैनिक क्षति गराइदिइन्। जसका कारण तिब्बती सेना त्रिशूलीमा होमिन पुगे । 

नवरात्रभर मेला र सांस्कृतिक गतिविधि

नवरात्रको अवधिभर कालिका माई मन्दिर परिसरमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ। देशका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजनहरू पूजा आराधना, दर्शन र भ्रमणका लागि आउने गर्छन्। मेलामा स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, खाद्य सामग्रीलगायतका दुकानहरू सजिन्छन्। भजन–कीर्तन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र धार्मिक प्रवचनहरू आयोजना गरिन्छ। कालिका माई मन्दिरको मेला रसुवा जिल्लाको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो, जसले स्थानीय अर्थतन्त्र र सामाजिक एकतामा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।

हतियार, सवारी साधन र मेसिनरी पूजा

महाअष्टमीको दिन हतियार, सवारी साधन र मेसिनरी पूजा गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। वैदिक कालदेखि चलिआएको यो परम्पराअनुसार यस दिन शस्त्र, अस्त्र, सवारी साधन र यन्त्रहरूको पूजा गरिन्छ। यो परम्परा विशेष गरी राज्यका कोतलगायत सैन्य संस्थानहरूमा पालना गरिन्छ।

पहाड र मधेशमा महाअष्टमी मनाउने तरिकामा भिन्नता

पहाडी क्षेत्रमा महाअष्टमीलाई टीका, जमरा र देवीपूजासँग जोडेर हेरिन्छ भने तराई–मधेशमा दुर्गापूजा, सामूहिक मेला, भजन-कीर्तन र रामलीलाले यसको सांस्कृतिक स्वरूप निर्धारण गर्छ। तराई–मधेशमा दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरी सामूहिक पूजा गर्ने परम्पराले विशेष स्थान पाएको छ। दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरिएका स्थानमा दिनभरि मेला लाग्ने तथा राति भजन-कीर्तन र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने चलन रहेको छ।

अन्य प्रमुख शक्तिपीठहरूमा नवरात्र मेला

रसुवाको कालिका माई मन्दिर जस्तै देशका अन्य प्रमुख शक्तिपीठहरूमा पनि नवरात्रभर विशेष मेला लाग्ने गर्छ। बागलुङको कालिका भगवती मन्दिरमा बडादसैंको नवरात्रमा करिब चार लाखभन्दा बढी भक्तजनले दर्शन गर्ने गरेका छन्। घटस्थापनादेखि नवरात्रसम्म देशका विभिन्न जिल्लाबाट उल्लेख्य मात्रामा भक्तजनहरू पूजा आराधना, दर्शन र भ्रमणका लागि आउने गर्छन्। गोरखाको मनकामना, पर्साको गहवामाई, सप्तरीको छिन्नमस्ता भगवती, धनुषाको राजदेवी, डडेलधुराको उग्रतारा, काभ्रेपलाञ्चोकको चण्डेश्वरीलगायत शक्तिपीठहरूमा पनि नवरात्रभर विशेष पूजा र मेला लाग्ने परम्परा रहेको छ।

महाअष्टमीको आध्यात्मिक र सामाजिक महत्व

महाअष्टमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आध्यात्मिक उन्नति, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हो। यस दिन गरिने पूजा आराधनाले मानिसमा आत्मबल, साहस र शक्तिको विकास हुन्छ। महिषासुरमाथि दुर्गाको विजयले असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयलाई सङ्केत गर्छ। यसले समाजमा नैतिक मूल्य, सदाचार र न्यायको स्थापनाको सन्देश दिन्छ।

सामाजिक दृष्टिकोणबाट महाअष्टमीले पारिवारिक मिलन, पारस्परिक सद्भाव र सामूहिक सहभागिताको भावना विकसित गर्छ। यस दिन सबै समुदायका मानिसहरू आआफ्ना शक्तिपीठमा गएर पूजा आराधना गर्ने, मेला हेर्ने र आपसमा शुभकामना साटासाट गर्ने गर्छन्। यसले समाजमा एकता र सद्भाव कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ।

निष्कर्ष

महाअष्टमी बडादशैंको सबैभन्दा महत्वपूर्ण र शक्तिशाली दिन हो। यस दिन देवी दुर्गाको आराधना, महागौरीको पूजा, कन्या पूजा, सन्धि पूजा र कालरात्रि पूजाजस्ता विविध धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छन्। रसुवाको कालिका माई मन्दिरजस्ता शक्तिपीठहरूमा नवरात्रभर लाग्ने मेलाले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राखेको छ। पशु बलिको परम्परा, हतियार र सवारी साधनको पूजा, र विभिन्न शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा आराधनाले यस पर्वलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाएको छ। महाअष्टमीले असत्यमाथि सत्यको विजय, आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजय र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको सन्देश दिन्छ। यस पर्वले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।