परिचय

महानवमी बडादशैंको नवौं दिनको पर्व हो, जसलाई नवरात्रको अन्तिम र सर्वाधिक शक्तिशाली दिन मानिन्छ। यस दिन नवदुर्गाको नवौं स्वरूप सिद्धिदात्री देवीको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ। महानवमीको दिन देवी दुर्गाले रक्तबीज राक्षसको वध गरेको विश्वास गरिन्छ, जसले असत्यमाथि सत्यको विजयलाई चरितार्थ गर्दछ। नवरात्रभर चलेको देवी आराधनाको यो अन्तिम दिन भएकाले यसलाई विशेष महत्वका साथ लिइन्छ।

महानवमीको धार्मिक महत्व

मार्कण्डेय पुराणमा उल्लेख भएअनुसार महानवमी तिथिकै दिन चामुण्डा देवीले रक्तबीज राक्षसलाई वध गरेकाले महानवमी पर्वलाई विशेष महत्त्वका साथ लिइन्छ। यस दिनलाई देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि अन्तिम आक्रमण गरेको दिनका रूपमा पनि मानिन्छ, र भोलिपल्ट विजयादशमीमा उनी पूर्ण विजयी भइन्। महानवमीका दिन गरिने पूजालाई नवरात्रभरको नौ दिनको पूजाको समग्र फल दिने दिन मानिन्छ।

नवरात्रको नवौं दिन: सिद्धिदात्री देवीको पूजा

महानवमीको दिन नवदुर्गाको नवौं स्वरूप सिद्धिदात्री देवीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ। सिद्धिदात्रीलाई ज्ञान, मोक्ष र सम्पूर्ण सिद्धिहरू प्रदान गर्ने देवी मानिन्छ। यिनको स्वरूप दिव्य, शान्त र सौम्य छ। माता कमलमा विराजमान हुन्छिन् र उनका चार भुजाहरू छन्। उनी शंख, गदा, चक्र र कमल धारण गर्नुहुन्छ। लाल वस्त्र धारण गर्ने माता आफ्ना भक्तहरूको अज्ञानता नष्ट गरी सफलता र मनोकामना पूर्तिको आशीर्वाद दिनुहुन्छ।

सिद्धिदात्रीको मन्त्र र ध्यान श्लोक

सिद्धिदात्री देवीको पूजामा निम्न मन्त्रहरूको जाप गरिन्छ:

मूल मन्त्र:

ॐ देवी सिद्धिदात्र्यै नमः॥

देवी सर्वभूतेषु मन्त्र:

या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

ध्यान श्लोक:

सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि।

सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥

अर्थ: सिद्ध, गन्धर्व, यक्ष, असुर र देवताहरूद्वारा सधैं सेवित, सिद्धि दिने सिद्धिदात्री देवी सधैं उपस्थित हुनुहोस्।

महानवमीको पूजा विधि

महास्नान र षोडशोपचार पूजा

महानवमीको पूजा महास्नान (पवित्र स्नान) र षोडशोपचार पूजाबाट सुरु हुन्छ। यसमा देवीलाई फूल, अक्षता, कुमकुम, वस्त्र, गहना, फलफूल र मिठाई जस्ता सोह्र प्रकारका सामग्री अर्पण गरिन्छ। मातालाई नारियल, खीर वा सूजीको हलुवा भोगका रूपमा चढाइन्छ। घीको दीपक र धूप जलाएर ‘दुर्गा सप्तशती’को नवौं अध्याय वा ‘सिद्धिदात्री कवच’को पाठ गरिन्छ। मन्त्र ‘ॐ देवी सिद्धिदात्र्यै नमः’ को १०८ पटक रुद्राक्षको मालाले जाप गरिन्छ। त्यसपछि हवन गरिन्छ, जसमा ‘ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सिद्धिदात्र्यै नमः’ मन्त्रसहित आहुति दिइन्छ।

कन्या पूजा

महानवमीको दिन कन्या पूजा को विशेष परम्परा रहेको छ। यस दिन २ देखि १० वर्षका कुमारी कन्याहरूलाई देवी दुर्गाको जीवित स्वरूप मानी पूजा गरिन्छ। नौवटी कन्या र एक बटुक भैरवलाई आमन्त्रण गरी उनीहरूको पैताला गंगाजलले धोइन्छ, निधारमा कुमकुम र अक्षत लगाइन्छ र लाल चुनरी ओढाइन्छ। त्यसपछि उनीहरूलाई पूरी, चना, खीर, हलुवा र उपहार दिइन्छ। दुर्गाको प्रतीकका रूपमा कन्यालाई पूजा गरी दक्षिणासमेत दिने परम्परा छ।

पशु बलिको परम्परा र विकल्प

महानवमीको दिन दसैंघर, कोतलगायत राज्यका विभिन्न देवी मन्दिर र शक्तिपीठहरूमा बोका, हाँस, कुखुरा र राँगाको बलिसहित दुर्गा भवानीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ। कतिपय शक्तिपीठमा हाँस, कुखुरा, बोका, भेडा र राँगाको पञ्चबलि समेत दिने गरिन्छ। अधिकांश स्थानमा महाष्टमीको दिन बलि दिने र महानवमीका दिन मार हान्ने चलन पनि रहेको छ।

शाकाहारी विकल्प

पशुबलि नदिने र शाकाहारीहरूले भने महानवमीका दिनमा कुभिण्डो, घिरौंला, मूला, काँक्रो र जटा नरिवलसमेत बलि दिई पायस पनि चढाउने गर्दछन्। यसरी शाकाहारी विकल्पबाट पनि देवीको पूजा गर्न सकिन्छ।

कोतपूजा र निशानापूजा

महानवमीका अवसरमा कोतहरूमा हर्षबढाइँका साथ कोतपूजा र निशानापूजा गरिन्छ। यस अवसरमा हनुमानढोका दरबारका साथै नेपाली सेनाका ब्यारेक र गुल्महरूमा बाजागाजासहित जङ्गी निशाना पूजा र कोतपूजा गर्ने प्रचलन रहेको छ। हातहतियार र सवारीसाधनको पूजा गर्ने परम्परा पनि महानवमीको विशेषता हो।

तलेजु भवानी मन्दिरको विशेष महत्व

महानवमीको दिन काठमाडौंको बसन्तपुरस्थित तलेजु भवानी मन्दिर भक्तजनका लागि खोलिन्छ। यो मन्दिर वर्षको एक पटक मात्र महानवमीको दिन खोलिने परम्परा छ। तलेजुलाई नेवार समुदायकी मुख्य देवी मानिन्छ र यस दिन भक्तजनहरूको लामो लाइन लाग्ने गर्छ। नेवार समुदायमा यस दिन भीमसेनको पूजा गर्ने र विभिन्न पशुको बलि दिने चलन पनि छ।

काठमाडौं उपत्यकाका प्रमुख शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा

महानवमीको दिन काठमाडौं उपत्यकाभित्र गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, कालिकास्थान, भद्रकाली, नक्साल भगवती, शोभा भगवती, विजेश्वरी, इन्द्रायणी, रक्तकाली, बज्रयोगिनी, सङ्कटा, बज्रवाराही, दक्षिणकाली, चामुण्डा, सुन्दरीमाई, भाटभटेनी, बंगलामुखीलगायत मन्दिरमा बलिसहित पूजाआजा गर्नेहरूको बिहानैदेखि भीड लाग्ने गर्छ। उपत्यका बाहिर गोरखाको मनकामना, पर्साको गहवामाई, सप्तरीको छिन्नमस्ता भगवती, धनुषाको राजदेवी, डडेलधुराको उग्रतारा, काभ्रेपलाञ्चोकको चण्डेश्वरी, नाला भगवती र पलाञ्चोक भगवतीलगायत शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा हुने गर्छ।

रसुवाको कालिका मन्दिर: धार्मिक आस्थाको केन्द्र

मन्दिरको भौगोलिक अवस्थिति र महत्व

रसुवा जिल्लाको कालिका गाउँपालिका, वडा नं २ स्थित धैबुङ कालिका (उत्तर कालिका) मन्दिर एक सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक स्थल हो। काठमाडौंबाट करिब ९५ किलोमिटरको यात्रा पार गरेपछि बेत्रावतीबाट उठ्दै गएको पहाडको काखमा अवस्थित समथर भूभाग कालिका बजारदेखि उत्तर-पश्चिमको ५ मिनेटको पैदल यात्रापछि मन्दिर पुगिन्छ। यसै मन्दिरको नामबाट कालिका गाउँपालिका, कालिका क्याम्पस, स्कुल, कालिका बजार, कालिका अस्पताल, कालिका पोस्ट आदिको नामकरणसमेत भएको छ।

मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

यस मन्दिरको महत्व गोसाइँकुण्ड यात्रासँग पनि जोडिएको छ। एउटै पहाडको एउटै पाटोमा शिरमा गोसाइँकुण्डको र खुट्टा उत्तरगया धामका बीचमा कालिका मन्दिर रहेको छ। गोसाइँकुण्डको यात्रा गर्ने क्रममा कालिका माईको दर्शन गर्नाले यात्रा सहज हुने र गोसाइँकुण्डबाट फर्कंदा कुण्डको जल कालिका मन्दिरमा चढाउँदा कालिका प्रसन्न भई आफूले जे माग्यो त्यही पुर्याउने, दुःख-कष्ट नाश हुने किंवदन्ती रहेको छ। धैबुङ गाविस नामकरण हुनु पनि छुट्टै इतिहास रहेको छ। किंवदन्तीअनुसार धैबुङकोट कोटघर रहेको थियो। यहाँ कोटघर बास बसी गोसाइँकुण्ड जाने भक्तजनलाई दही-घुमले स्वागत गर्ने हुनाले गाविसको नाम नै दही-घुमबाट रूपान्तरण भई धैबुङ रहेको भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ।

वि.सं. १८११ मा नेपाल-तिब्बतबीच युद्धका क्रममा तिब्बती सेनाले मन्दिरलगायतका क्षेत्र विजय प्राप्त गरेर मन्दिरमा बास बसे। विजय उत्सव मनाउँदै मन्दिरमा यत्रतत्र गाई काटेर भोज गरे। उनीहरूको कुकृत्यले देवी क्रुद्ध भई चट्याङसहित असिनापानी पारेर तिब्बती सेनाको ठूलो सैनिक क्षति गराइदिइन्। जसका कारण तिब्बती सेना त्रिशूलीमा होमिन पुगे।

कालिका मन्दिरमा नवरात्रभर लाग्ने मेला

नवरात्र र बडादशैंको विशेष पूजा

रसुवाको दक्षिणी भेगअन्तर्गत कालिका गाउँपालिकाको वडा नम्बर २ स्थित धैबुङ कालिका (उत्तर कालिका) को दर्शन गर्दा मागेका कुरा पूरा हुने जनविश्वास रही आएको छ। बडा दशैँको नवरात्रभरि कुखुरा, हाँस, बोका, राँगो बलि दिएर पूजा गर्नेको लाइन हुन्छ। मागेको पुग्ने भएर नै यस धैबुङ कालिकालाई सबैले मान्ने गर्दछन्। विशेषरूपमा नवरात्रभरि भजन, कीर्तन गर्दछन् र विशेष पूजा हुन्छ। संसारभरका शक्तिपीठहरू जत्तिकै धैबुङ कालिका पनि एक हो।

महानवमीको दिन विशेष पूजा र बलि

महानवमीको दिन कालिका माई मन्दिरमा विशेष पूजाआजा र बलि चढाउने परम्परा छ। यस दिन बिहानैदेखि भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्ने गर्छ। धार्मिक दृष्टिले उत्तर कालिका चार कालिकामध्ये एक रहेकी छिन्। नवरात्रको अवधिभर कालिका माई मन्दिर परिसरमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ। देशका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजनहरू पूजा आराधना, दर्शन र भ्रमणका लागि आउने गर्छन्। मेलामा स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, खाद्य सामग्रीलगायतका दुकानहरू सजिन्छन्। भजन-कीर्तन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र धार्मिक प्रवचनहरू आयोजना गरिन्छ। कालिका माई मन्दिरको मेला रसुवा जिल्लाको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो, जसले स्थानीय अर्थतन्त्र र सामाजिक एकतामा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।

पहाड र मधेशमा महानवमी मनाउने तरिकामा भिन्नता

पहाडी क्षेत्रमा महानवमीलाई टीका, जमरा र देवीपूजासँग जोडेर हेरिन्छ भने तराई-मधेशमा दुर्गापूजा, सामूहिक मेला, भजन-कीर्तन र रामलीलाले यसको सांस्कृतिक स्वरूप निर्धारण गर्छ। तराई-मधेशमा दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरी सामूहिक पूजा गर्ने परम्पराले विशेष स्थान पाएको छ। दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरिएका स्थानमा दिनभरि मेला लाग्ने तथा राति भजन-कीर्तन र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने चलन रहेको छ।

महानवमीको आध्यात्मिक र सामाजिक महत्व

महानवमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आध्यात्मिक उन्नति, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हो। यस दिन गरिने पूजा आराधनाले मानिसमा आत्मबल, साहस र शक्तिको विकास हुन्छ। रक्तबीजमाथि दुर्गाको विजयले असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयलाई सङ्केत गर्छ। यसले समाजमा नैतिक मूल्य, सदाचार र न्यायको स्थापनाको सन्देश दिन्छ।

सामाजिक दृष्टिकोणबाट महानवमीले पारिवारिक मिलन, पारस्परिक सद्भाव र सामूहिक सहभागिताको भावना विकसित गर्छ। यस दिन सबै समुदायका मानिसहरू आआफ्ना शक्तिपीठमा गएर पूजा आराधना गर्ने, मेला हेर्ने र आपसमा शुभकामना साटासाट गर्ने गर्छन्। यसले समाजमा एकता र सद्भाव कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ।

निष्कर्ष

महानवमी बडादशैंको सबैभन्दा महत्वपूर्ण र शक्तिशाली दिन हो। यस दिन देवी दुर्गाको आराधना, सिद्धिदात्रीको पूजा, कन्या पूजा, कोतपूजा र निशानापूजाजस्ता विविध धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छन्। रसुवाको कालिका माई मन्दिरजस्ता शक्तिपीठहरूमा नवरात्रभर लाग्ने मेलाले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राखेको छ। पशु बलिको परम्परा, हतियार र सवारी साधनको पूजा, र विभिन्न शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजा आराधनाले यस पर्वलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाएको छ। महानवमीले असत्यमाथि सत्यको विजय, आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजय र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको सन्देश दिन्छ। यस पर्वले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकतालाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।