दशैं नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण चाड हो। यसलाई असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। बडादशैंको सुरुवात घटस्थापनाबाट हुन्छ र यो पर्व करिब १५ दिनसम्म चल्छ। यस अवधिमा नवरात्रभरि देवी दुर्गाको आराधना, पूजा र विधिपूर्वक नवपत्रिका स्थापना गरिन्छ। दशैंको चहलपहल भने फूलपातीको दिनबाट विशेष रूपमा सुरु हुन्छ। फूलपाती नवरात्रको सातौं दिन, अर्थात् आश्विन शुक्ल सप्तमीका दिन मनाइन्छ, जसले दशैंको मुख्य उत्सवको सुरुवात गराउँछ।

दशैंको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व

दशैंलाई धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सबै पक्षबाट महत्वपूर्ण मानिन्छ। यो पर्वले पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक एकता, धार्मिक आस्था र मानवीय मूल्यको जीवन्त प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्दछ। दशैंको समयमा घरघरमा जमरा राख्ने, देवी दुर्गाको पूजा गर्ने र विजयादशमीका दिन टीका तथा जमरा लगाउने परम्पराले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ। दशैंले नेपालीको जीवनलाई चलायमान एवं गतिशील बनाउँछ र समाजको एकताको रूपमा पनि यसको ठूलो महत्व रहेको छ।

दशैंको पहिलो दिन घटस्थापनामा विधिपूर्वक पूजा गरी माटो वा बालुवाले भरिएको पात्रमा जौ छरेर जमरा उमार्ने गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार जमरा समृद्धि, उर्वरता र जीवनशक्तिको प्रतीक हो। कृषि प्रधान नेपाली समाजमा अन्नबालीको महत्त्व अत्यधिक रहेकाले जमराले प्रकृति, कृषि र मानव जीवनबिचको सम्बन्धलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ। नयाँ अन्न उत्पादनको कामना, परिवारको सुख–शान्ति र घरमा समृद्धि भित्रियोस् भन्ने विश्वासका साथ जमरा राख्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। दशैंको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष टीका हो। विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट रातो टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद लिने परम्परा प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ।

या देवी सर्वभूतेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

रसुवाको कालिका मन्दिर मा नवरात्रभर मेला लाग्ने गरेको छ । 

नवरात्रका नौ दिन: कुन दिन कुन देवीको पूजा र मन्त्र

नवरात्र भन्नाले नौ दिनसम्म दुर्गा देवीका नौ फरक स्वरूपको पूजा आराधना गर्ने पर्व हो। प्रतिपदादेखि क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री गरी नवदुर्गाको पूजा गरिन्छ। नवरात्रभर दुर्गा सप्तशती (चण्डी), श्रीमद्देवीभागवतलगायत देवी स्तोत्रहरूको पाठ गरिन्छ । 

पहिलो दिन (प्रतिपदा) – शैलपुत्री

नवरात्रको पहिलो दिन शैलपुत्रीको पूजा गरिन्छ। पर्वतराज हिमालयकी पुत्रीका रूपमा उत्पन्न भएकीले यिनलाई शैलपुत्री भनिन्छ। यिनको दाहिने हातमा त्रिशूल र देब्रे हातमा कमलको फूल हुन्छ। शैलपुत्रीलाई धनधान्य, ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य तथा मोक्षदाताकी देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ।
मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं शैलपुत्र्यै नमः।

दोस्रो दिन (द्वितीया) – ब्रह्मचारिणी

नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणीको पूजा गरिन्छ। यिनको दाहिने हातमा जप माला र देब्रे हातमा कमण्डलु हुन्छ। ब्रह्मचारिणी तपस्या र ज्ञानकी देवी मानिन्छिन् । 

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं ब्रह्मचारिण्यै नमः।

तेस्रो दिन (तृतीया) – चन्द्रघण्टा

तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा देवीको पूजा गरिन्छ। यिनको निधारमा घण्ट आकारको अर्धचन्द्र हुन्छ र यिनका दश हात हुन्छन्। देवीको हातमा धनुवाण, त्रिशूल, गदा, घण्ट, तरबार, कमलको फूल आदि रहेको हुन्छ भने उनी बाघमाथि विराजमान हुन्छिन्। यिनलाई खुसी पारी कार्यसिद्ध गर्न मन्त्र १०८ पटक जप्नुपर्ने मान्यता छ ।

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चन्द्रघण्टायै नमः।

चौथो दिन (चतुर्थी) – कुष्माण्डा

चौथो दिन कुष्माण्डा देवीको पूजा गरिन्छ। यिनका आठ हात हुन्छन् र यी देवी पनि बाघमाथि विराजमान हुन्छिन्। कुष्माण्डा देवी सृष्टिकी अधिष्ठात्री मानिन्छिन् । 

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कुष्माण्डायै नमः।

पाँचौं दिन (पञ्चमी) – स्कन्दमाता

पाँचौं दिन स्कन्दमाताको पूजा गरिन्छ। यिनको दुई हातमा कमलको फूल हुन्छ भने काखमा बालक कुमार (स्कन्द) लाई सम्हालेर राखेकी हुन्छिन्। यिनको वाहन सिंह हो। स्कन्दमातालाई संतान सुख र समृद्धिकी देवी मानिन्छ । 

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं स्कन्दमातायै नमः।

छैटौं दिन (षष्ठी) – कात्यायनी

छैटौं दिन कात्यायनी देवीको पूजा गरिन्छ। यिनका चार हात हुन्छन्। देब्रेतिरका दुई हातले कमलको फूल र खड्ग बोकेकी हुन्छिन् भने दाहिनेतिरका दुवै हातले वरद मुद्रा र अभय मुद्रा देखाएकी हुन्छिन्। कात्यायनीलाई विवाह र सुख-समृद्धिकी देवी मानिन्छ । 

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कात्यायन्यै नमः。

सातौं दिन (सप्तमी) – कालरात्रि र फूलपाती

सातौं दिन कालरात्रि देवीको पूजा गरिन्छ। यसै दिन फूलपाती पनि मनाइन्छ। कालरात्रि देवीको शरीरको रंग कालो हुन्छ र यिनको केश विखरेको हुन्छ। यिनका तीन आँखा हुन्छन् र यिनले गर्दनमा मुण्डको माला लगाएकी हुन्छिन्। कालरात्रिलाई भय र रोगको नाश गर्ने देवी मानिन्छ।

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कालरात्र्यै नमः।

आठौं दिन (अष्टमी) – महागौरी

आठौं दिन महागौरी देवीको पूजा गरिन्छ। यिनको शरीरको रंग शंख, चन्द्र र कुन्दको फूलजस्तै सेतो हुन्छ। यिनका चार हात हुन्छन् र यिनको वाहन साँढे हो。 महागौरीलाई शान्ति र पवित्रताकी देवी मानिन्छ。

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं महागौर्यै नमः।

नवौं दिन (नवमी) – सिद्धिदात्री

नवौं दिन सिद्धिदात्री देवीको पूजा गरिन्छ। यिनलाई सबै प्रकारका सिद्धि दिने देवी मानिन्छ। यिनको वाहन सिंह हो र यिनी कमलमा विराजमान हुन्छिन्। यिनका चार हात हुन्छन्।

मन्त्र: ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सिद्धिदात्र्यै नमः।

फूलपाती: धार्मिक महत्व र परम्परा

फूलपाती नवरात्रको सातौं दिन मनाइन्छ। यस दिनलाई दशैंको मुख्य उत्सवको सुरुवातको रूपमा लिइन्छ। घर-घरमा फूलपाती भित्र्याएपछि दशैंको रौनक सुरु हुन्छ। फूलपाती भन्नाले नवरात्रिका अर्थात् नौ प्रकारका वनस्पतिको संयोजनलाई जनाइन्छ, जसलाई नवपत्रिका पनि भनिन्छ। शास्त्रीय विधिअनुसार, यस दिन शुभ साइत हेरेर फूलपाती घरमा भित्र्याउने चलन छ। घटस्थापनाका दिनदेखि वैदिक विधिपूर्वक दुर्गालाई आह्वान गरी पूजा गरिएको दशैंघर अथवा पूजा कोठामा शुभ साइतको प्रतीकका रूपमा उखु, हलेदो, केराको बोट, धानको बाला, बेलपत्र, दारिम, जयन्ती, अशोकको फूल र मानवृक्ष भित्र्याउने गरिन्छ। नवपत्रिकाको नामले समेत चिनिने फूलपाती नौवटी देवीको प्रतीकको रूपमा भित्र्याई शास्त्रीय विधिअनुसार शक्तिको आराधनाका साथ पूजा गर्ने वैदिक विधि छ । 

नवपत्रिकाका नौ वनस्पति र देवीहरू

फूलपातीमा समावेश गरिने नौ वनस्पति र तिनका प्रतीकात्मक देवीहरू यसप्रकार छन्:

• केरा: ब्रह्मायणी देवीको प्रतीक

• दारिम: रक्तदन्तिका देवीको प्रतीक

• धान: लक्ष्मी देवीको प्रतीक

• हलेदो: दुर्गा देवीको प्रतीक

• मानवृक्ष: चामुण्डा देवीको प्रतीक

• उखु: कालिका देवीको प्रतीक

• बेलपत्र: शिवा देवीको प्रतीक

• अशोक: शोकरहिता देवीको प्रतीक

• जयन्ती: कात्तिकी देवीको प्रतीक 

यी देवीहरू नवदुर्गाका पार्षद् अर्थात् सहायक हुन्। फूलपाती भित्र्याएपछि नौवटै देवीको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ। फूलपाती भित्र्याउन साइतको आवश्यकता नपर्ने पनि धर्मशास्त्रविद्हरू बताउँछन् । 

फूलपातीको मनाउने तरिका

फूलपातीको दिन बिहान वा दिउँसो दशैंघर वा शक्तिपीठमा फूलपाती भित्र्याइने परम्परा छ। घर-घरमा शास्त्रीय विधिअनुसार शुभ साइतको प्रतीक फूलपाती भित्र्याएर मनाइन्छ। फूलपाती भित्र्याउने कार्यक्रममा विशेष पूजा, शंख, घण्ट, मंगलधुन र स्वस्ति वाचनको साथमा गरिन्छ। केरामा ब्रह्मायणी, दारिममा रक्तदन्तिका, धानमा लक्ष्मी, हलेदोमा दुर्गा, मानवृक्षमा चामुण्डा, उखुमा कालिका, बेलपत्रमा शिवा, अशोकमा शोकरहिता र जयन्तीमा कात्तिकी देवीको आह्वान गरी पूजा गरिन्छ। यी देवीहरू नवदुर्गाका पार्षद् अर्थात् सहायक हुन्। फूलपाती भित्र्याएपछि नौवटै देवीको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ。

काठमाडौं उपत्यकामा फूलपातीको विशेष परम्परा

काठमाडौं उपत्यकामा फूलपातीको दिन विशेष महत्व राख्छ। हनुमानढोका दरबारको दशैंघरमा गोरखा जिल्लाबाट ल्याइएको फूलपाती भित्र्याउने परम्परा छ। गोरखाबाट धादिङ जिल्लाको जीवनपुरसम्म दशैंघरका पूजारीसहित मगर जातिका छ जनाले ल्याउने र त्यहाँबाट काठमाडौंको जमलसम्म काठमाडौंबाट गएका ब्राह्मण जातिका छ जनाले ल्याउने परम्परा रहिआएको छ। जमलबाट हनुमानढोकासम्म निजामती सेवाका उच्च पदस्थ अधिकारीहरू, गुर्जुका पल्टन, ब्याण्डबाजा, पञ्चेबाजा र सांस्कृतिक नाचगानसहितको लावालस्करका साथमा फूलपाती ल्याउने गरिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकामाथि विजय हासिल गरेर हनुमानढोका दरबारबाट राजकाज सुरु गरेसँगै गोरखाबाट फूलपाती लैजाने प्रचलन सुरु भएको मानिन्छ । 

दशैंको मुख्य दिनहरू र मनाउने तरिका

घटस्थापना

दशैंको पहिलो दिनलाई घटस्थापना भनिन्छ। यस दिन घरघरमा विधिपूर्वक दियो राखी जमरा उमार्ने गरिन्छ। दशैंलाई असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाउने गरिन्छ। घटस्थापनाको दिनदेखि नै दशैं सुरु भएपनि दशैंको चहलपहल भने फूलपातीदेखि सुरु हुन्छ। घटस्थापनाका दिन बिहान नित्यकर्म सकेर शुद्ध स्थानबाट बालुवा वा माटो ल्याई पूजा कोठा अथवा दशैंघरमा राखिन्छ। पूजाका क्रममा विभिन्न मन्त्रहरू उच्चारण गर्ने परम्परा रहेको छ। जस्तै: ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोकपि वा। यः स्मरेत् पुंडरीकाक्षं सः बाह्याभ्यंतरः शुचि।। ॐ पुनातु पुण्डरीकाक्षः पुनातु पुण्डरीकाक्ष पुनातु। 

महाअष्टमी र महानवमी

महाअष्टमी र महानवमी दशैंका महत्वपूर्ण दिनहरू हुन्। यी दिनहरूमा देवी दुर्गाको विशेष पूजा, बलि र रात्रि जागरण गरिन्छ। कतिपय स्थानमा माटोको दुर्गा मूर्ति स्थापना गरेर सामूहिक रूपमा पूजा गरिन्छ। यस्ता स्थानमा मेला लाग्ने र स्थानीय बासिन्दा भेला भएर धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने गर्छन्। महानवमीको दिन विशेष पूजा, बलि र मेला आयोजना गरिन्छ।

विजयादशमी

विजयादशमी दशैंको प्रमुख दिन हो। यो दिन नौ दिनसम्म पूजा गरेको देवीको प्रसाद र अभिषेक ग्रहण गरिन्छ। विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट रातो टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद लिने परम्परा छ। यस दिन भगवतीले दानवी शक्तिमाथि र रामले रावणमाथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्यमा खुसियाली मनाइन्छ। दशैंको समयमा घरघरमा जमरा राख्ने, देवी दुर्गाको पूजा गर्ने र विजयादशमीका दिन टीका तथा जमरा लगाउने चलनले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ।

कोजाग्रत पूर्णिमा

दशैंको अन्तिम दिनलाई कोजाग्रत पूर्णिमा भनिन्छ। यस दिन दशैंको समापन गरिन्छ। घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्ने दशैंलाई धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सबै पक्षबाट महत्वपूर्ण मानिँदै आएको छ।

पहाड र मधेशमा दशैं मनाउने तरिकामा भिन्नता

दशैंलाई पहाड र तराई–मधेशमा मनाउने तरिका फरक भएपनि यसको धार्मिक, पारिवारिक र सामाजिक महत्त्व समान रहेको छ। पहाडी क्षेत्रमा टीका, जमरा र देवीपूजाले विशेष महत्त्व पाउने गरेको छ भने तराई–मधेशमा दुर्गापूजा, सामूहिक मेला, भजन–कीर्तन र रामलीलाले दशैंको सांस्कृतिक स्वरूप निर्धारण गर्छन्। दशैं नेपाली समाजको राष्ट्रिय पर्व हो। यसले परिवारका सदस्यबिचको सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै समुदायका मानिसलाई सामूहिक रूपमा जोड्ने काम गर्छ। वर्षभरि एकआपसमा भएका मनमुटाव, इष्र्या र द्वेष बिर्सेर एकै ठाउँमा भेला हुने, पूजा गर्ने र खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा पनि दशैंको महत्त्व रहेको छ।

तराई–मधेशमा दशैंको सुरुवातसँगै घरघरमा वा दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरिएको स्थानमा जौंको जमरा उमार्ने चलन छ। कतिपय स्थानमा माटोको दुर्गा मूर्ति स्थापना गरेर सामूहिक रूपमा पूजा गरिन्छ। यस्ता स्थानमा मेला लाग्ने र स्थानीय बासिन्दा भेला भएर धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने गर्छन्। पहाडी क्षेत्रमा जस्तै तराई–मधेशमा पनि देवीपूजा र खानपिन दशैंका प्रमुख पक्ष हुन्। तर त्यहाँ दुर्गाको मूर्ति स्थापना गरी सामूहिक पूजा गर्ने परम्पराले विशेष स्थान पाएको छ। दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरिएका स्थानमा दिनभरि मेला लाग्ने तथा राति भजन–कीर्तन र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने चलन रहेको छ।

विभिन्न समुदायमा दशैं मनाउने तरिका

नेपालमा विभिन्न जातजाति र समुदायहरूले आआफ्नै परम्पराअनुसार दशैं मनाउने गर्छन्। राउटे समुदायले महानवमी र विजयादशमी गरेर दुई दिनलाई उत्सवको रूपमा मनाउँछ। विजयादशमीको दिन सुरुमा खसी काट्ने चलन छ। थारू समुदायले पितृलाई ‘रगतको धूप’ दिएर सम्झँदै दशैं मनाउने चलन छ। यसरी विभिन्न समुदायले आफ्नै मौलिक परम्परा र संस्कृतिअनुसार दशैंलाई विशेष बनाउने गर्छन्।

दशैंको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व

दशैंले संस्कृतिसँगै सामाजिकरणलाई सहयोग गर्दछ। सम्बन्धको सुधार, समाजको मान्यजनप्रति सद्भाव र समर्पणको भाव दर्शाउँछ। समाजको एकताको रूपमा पनि यो चाडको ठूलो महत्व रहेको छ। दशैं नेपाली समाजको सबैभन्दा ठुलो सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, हाम्रो पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक एकता, धार्मिक आस्था र मानवीय मूल्यको जीवन्त प्रतिबिम्ब पनि हो।

दशैंको समयमा घर आँगन, बाटोघाटो, गाउँ बस्ती सफासुग्घर राख्ने, नयाँ–नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमताअनुसार मिठो खाना खाने–खुवाउने जस्ता काम विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ। चाडपर्वका बेला घरकोठा र शरीरको पनि शुद्धि गर्ने चलन छ। दसैं–तिहार अगाडि घर लिपपोत तथा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिने चलन छ। फोहोर ठाउँमा लक्ष्मीको बास हुँदैन भन्ने मान्यता धार्मिक भावनासँगै स्वास्थ्यप्रतिको सचेतनासँग पनि जोडिएको छ।

निष्कर्ष

दशैं र फूलपाती नेपालीहरूको सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक आस्थाका प्रतीक हुन्। फूलपातीले दशैंको मुख्य उत्सवको सुरुवात गराउँछ र नवरात्रभरि देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधना गरिन्छ। प्रत्येक दिनको आफ्नै विशेष देवी, मन्त्र र महत्व रहेको छ। दशैंले पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकता थप मजबुत बनाउने काम गर्छ। असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने यस पर्वको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व रहेको छ। दशैंमा परिवारका सबै सदस्यहरू जम्मा हुने र परिवारको ज्येष्ठ सदस्य लगायत अग्रजको हातबाट टीका र आशीर्वाद लिने परम्परा रहिआएको छ। यसरी दशैंले नेपाली समाजलाई एकताबद्ध गर्ने, सांस्कृतिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण काम गर्दछ।